แผน 12 วัน · วันที่ 6บทที่ 5 จาก 6 ในหัวข้อนี้
~34 นาที
กฎหมายที่ประชาชนควรรู้

กฎหมายอาญา: หลักทั่วไป โทษ และความผิดที่พบบ่อย

แยกให้ขาดว่าการกระทำแบบไหน “ไม่มีความผิด” “ผิดแต่ไม่ต้องรับโทษ” หรือ “ผิดแต่ลดโทษได้” รู้กฎเรื่องอายุ ผู้ร่วมกระทำผิด โทษ 5 สถาน รอการลงโทษ อายุความ และความผิดอันยอมความได้ แล้วจำองค์ประกอบของความผิดที่เจอบ่อย เช่น ลักทรัพย์ วิ่งราว ฉ้อโกง ยักยอก

ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ

1 · บทนี้เรียนอะไรออกบ่อย ต้องอ่าน

ผิดไหม ต้องรับโทษไหม และโทษเท่าไร

กฎหมายอาญาคือกฎหมายที่บอกว่าการกระทำใดเป็นความผิดและมีโทษอย่างไร ตัวบทหลักคือประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) ซึ่งแบ่งเป็นภาค 1 บทบัญญัติทั่วไป (หลักที่ใช้กับทุกความผิด) และภาค 2 ความผิด (ความผิดแต่ละฐาน)

บทนี้เดินสามขั้น ขั้นแรกคือหลักความรับผิด เช่น เจตนา ประมาท ป้องกัน จำเป็น อายุ และผู้ร่วมกระทำผิด ขั้นที่สองคือโทษ ตั้งแต่โทษ 5 สถานจนถึงอายุความ ขั้นสุดท้ายคือความผิดที่พบบ่อยในชีวิตจริงและในงานตำรวจ

ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย ตารางแบ่งผลเป็น “ไม่มีความผิด / ผิดแต่ไม่ต้องรับโทษ / ผิดแต่ลดโทษ” เป็นความรู้ทั่วไปทางกฎหมายที่ใช้ช่วยจำ ส่วนกฎทุกข้อที่ให้จำ อ้างตามมาตราของประมวลกฎหมายอาญาฉบับปรับปรุงล่าสุด
ข้อมูล ณ 17 พ.ย. 2569ตามประมวลกฎหมายอาญาฉบับปรับปรุงล่าสุดของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา มาตราที่ถูกแก้ไขจนเปลี่ยนสิ่งที่สอน จะบอกชื่อกฎหมายที่แก้ไว้ในเนื้อหา
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) กฎหมายอาญามีราว 1 ใน 4 ของข้อกฎหมาย เรื่องที่เจอบ่อยคือ ความผิดอันยอมความได้และกำหนดร้องทุกข์ ผู้ใช้กับผู้สนับสนุน อายุของเด็กและเยาวชน เหตุยกเว้นโทษ และฐานความผิดเกี่ยวกับทรัพย์ รูปแบบที่พบมากคือให้เรื่องสั้น ๆ แล้วถามว่าผิดฐานใด หรือต้องรับโทษอย่างไร
2 · หลักความรับผิดทางอาญาออกบ่อย ต้องอ่าน

เจตนา ประมาท สำคัญผิด และเหตุที่ทำให้พ้นผิด

หลักใหญ่อยู่ในมาตรา 59 คนจะรับผิดทางอาญาต่อเมื่อกระทำโดยเจตนา เว้นแต่กฎหมายบัญญัติให้รับผิดแม้กระทำโดยประมาท หรือบัญญัติไว้แจ้งชัดให้รับผิดแม้ไม่มีเจตนา

เจตนา คือกระทำโดยรู้สำนึกในการที่กระทำ และในขณะเดียวกันประสงค์ต่อผล หรือย่อมเล็งเห็นผล ส่วนประมาท คือกระทำโดยปราศจากความระมัดระวังที่บุคคลในภาวะเช่นนั้นจักต้องมี และอาจใช้ความระมัดระวังได้ แต่ไม่ใช้ให้เพียงพอ ถ้าไม่รู้ข้อเท็จจริงอันเป็นองค์ประกอบของความผิด จะถือว่ามีเจตนาไม่ได้ (มาตรา 59 วรรคสาม) และ “การกระทำ” รวมถึงการงดเว้นการที่จักต้องทำเพื่อป้องกันผลด้วย

พลาด สำคัญผิด และไม่รู้กฎหมาย

เรื่องตัวอย่างผล
พลาด (60)ยิง ก. แต่กระสุนพลาดไปถูก ข.ถือว่าเจตนาต่อ ข. แต่ไม่ใช้บทเพิ่มโทษเพราะฐานะหรือความสัมพันธ์กับ ข.
สำคัญผิดตัว (61)ตั้งใจฆ่า ก. แต่ฆ่า ข. เพราะนึกว่าเป็น ก.อ้างว่าไม่มีเจตนาไม่ได้
สำคัญผิดข้อเท็จจริง (62)นึกว่ามีคนร้ายจะทำร้าย จึงป้องกันได้ผลตามที่เข้าใจ ถ้าเข้าใจผิดเพราะประมาท รับผิดฐานประมาทถ้ามีบทบัญญัติ
ไม่รู้กฎหมาย (64)อ้างว่าไม่รู้ว่าผิดแก้ตัวไม่ได้ ศาลอาจลดโทษได้ถ้าเชื่อว่าไม่รู้จริง

มาตรา 62 วรรคท้ายยังบอกว่า จะลงโทษหนักขึ้นเพราะข้อเท็จจริงใด ผู้กระทำต้องรู้ข้อเท็จจริงนั้นด้วย

ป้องกัน จำเป็น บันดาลโทสะ: ผลต่างกัน

เหตุเงื่อนไขหลักผล
ป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมาย (68)ภยันตรายจากการประทุษร้ายอันละเมิดต่อกฎหมาย ใกล้จะถึง ทำพอสมควรแก่เหตุไม่มีความผิด
จำเป็น (67)อยู่ในที่บังคับที่ขัดขืนไม่ได้ หรือหนีภยันตรายใกล้จะถึงที่ตนไม่ได้ก่อ หลีกเลี่ยงวิธีอื่นไม่ได้ ไม่เกินสมควรแก่เหตุผิด แต่ไม่ต้องรับโทษ
บันดาลโทสะ (72)ถูกข่มเหงอย่างร้ายแรงด้วยเหตุอันไม่เป็นธรรม ทำต่อผู้ข่มเหงในขณะนั้นผิด ศาลลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้

วิธีจำ: ป้องกัน = สู้กลับคนที่ทำร้ายเรา (ไม่ผิดเลย) จำเป็น = หนีภัยแล้วไปกระทบคนที่ไม่เกี่ยว (ผิด แต่ไม่ลงโทษ) บันดาลโทสะ = โกรธเพราะถูกข่มเหงแล้วตอบโต้ทันที (ผิด แต่ลดโทษ)

กฎเสริมที่ออกเป็นตัวลวง

เกินสมควรแก่เหตุ (69)ป้องกันหรือจำเป็นแต่ทำเกินไป ศาลลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ ถ้าเกิดจากความตื่นเต้น ตกใจ หรือกลัว ศาลจะไม่ลงโทษก็ได้
จิตบกพร่อง โรคจิต (65)ไม่สามารถรู้ผิดชอบหรือบังคับตนเองได้ ไม่ต้องรับโทษ ถ้ายังรู้ผิดชอบอยู่บ้าง ต้องรับโทษ แต่ศาลลดโทษได้
ทำตามคำสั่งเจ้าพนักงาน (70)แม้คำสั่งมิชอบ ถ้ามีหน้าที่หรือเชื่อโดยสุจริตว่ามีหน้าที่ต้องทำตาม ไม่ต้องรับโทษ เว้นแต่รู้ว่าคำสั่งนั้นมิชอบด้วยกฎหมาย
คนร้ายถือมีดไล่ฟันนายเอ นายเอวิ่งหนีแล้วพังประตูรั้วบ้านนายบีเข้าไปหลบ นายเอมีความรับผิดต่อนายบีอย่างไร
คิด 1นายบีไม่ได้ประทุษร้ายนายเอ การพังรั้วจึงไม่ใช่การป้องกันต่อนายบี (มาตรา 68 ใช้กับการตอบโต้ผู้ก่อภัย)
คิด 2นายเอทำเพื่อให้ตนพ้นภยันตรายที่ใกล้จะถึง ซึ่งตนไม่ได้ก่อ และหนีทางอื่นไม่ได้ เข้ามาตรา 67 (2)
คิด 3ถ้าไม่เกินสมควรแก่เหตุ ผลคือ “ไม่ต้องรับโทษ” ไม่ใช่ “ไม่มีความผิด”
คำตอบ: นายเอทำให้เสียทรัพย์ของนายบีด้วยความจำเป็น มีความผิดแต่ไม่ต้องรับโทษ
กับดัก: ตัวลวงที่พบบ่อยคือ “ป้องกันโดยชอบ ไม่มีความผิด” ให้ถามก่อนว่าคนที่ได้รับผลร้ายเป็นผู้ก่อภัยหรือไม่ ถ้าเป็นบุคคลภายนอก คือจำเป็น
3 · อายุ พยายาม และผู้ร่วมกระทำผิดออกบ่อย ต้องอ่าน

ใครต้องรับโทษ และรับเท่าไร

อายุที่ใช้คืออายุขณะกระทำความผิด มาตรา 73 วรรคหนึ่งแก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา (ฉบับที่ 29) พ.ศ. 2565 และมาตรา 74 แก้ไขโดยฉบับเดียวกัน ทำให้เกณฑ์อายุเด็กที่ไม่ต้องรับโทษในปัจจุบันเป็นไม่เกิน 12 ปี และช่วงที่ศาลใช้มาตรการแทนโทษเป็นกว่า 12 ปีแต่ไม่เกิน 15 ปี

อายุขณะกระทำผิด

อายุผลมาตรา
ไม่เกิน 12 ปีไม่ต้องรับโทษ พนักงานสอบสวนส่งตัวให้พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายคุ้มครองเด็ก73
กว่า 12 ไม่เกิน 15 ปีไม่ต้องรับโทษ แต่ศาลว่ากล่าวตักเตือน มอบตัวให้พ่อแม่ หรือส่งสถานฝึกและอบรมได้74
กว่า 15 แต่ต่ำกว่า 18 ปีศาลพิจารณาว่าควรลงโทษไหม ถ้าลงโทษ ลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง75
ตั้งแต่ 18 ปีแต่ยังไม่เกิน 20 ปีศาลเห็นสมควรจะลดมาตราส่วนโทษลงหนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่งก็ได้76

มาตรา 75 และ 76 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 21) พ.ศ. 2551 มาตรการตามมาตรา 74 เช่น มอบตัวให้พ่อแม่ระวังไม่ให้ก่อเหตุร้ายไม่เกิน 3 ปี และส่งสถานฝึกอบรมได้ไม่เกินวันที่เด็กอายุครบ 18 ปี

2/3
พยายามกระทำความผิดลงมือแล้วแต่ทำไม่ตลอด หรือทำตลอดแต่ไม่บรรลุผล ระวางโทษสองในสามส่วนของโทษที่กำหนด (มาตรา 80)
1/2
พยายามที่ไม่มีทางสำเร็จไม่สามารถบรรลุผลได้อย่างแน่แท้เพราะเครื่องมือหรือวัตถุ เช่น ยิงด้วยปืนที่ไม่มีลูก ลงโทษไม่เกินกึ่งหนึ่ง ถ้าทำเพราะเชื่ออย่างงมงาย ศาลจะไม่ลงโทษก็ได้ (มาตรา 81)
0
ยับยั้งหรือกลับใจเองไม่ต้องรับโทษฐานพยายาม แต่ถ้าสิ่งที่ทำไปแล้วเป็นความผิดฐานอื่น ต้องรับโทษฐานนั้น (มาตรา 82)

ตัวการ ผู้ใช้ ผู้สนับสนุน

ฐานะลักษณะโทษ
ตัวการ (83)ร่วมกระทำความผิดด้วยกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไปตามที่กฎหมายกำหนดเต็ม
ผู้ใช้ (84)ก่อให้ผู้อื่นทำผิด เช่น ใช้ บังคับ ขู่เข็ญ จ้าง วาน ยุยงส่งเสริมทำผิดแล้ว = เสมือนตัวการ ยังไม่ได้ทำ = 1/3
ผู้สนับสนุน (86)ช่วยเหลือหรือให้ความสะดวกก่อนหรือขณะกระทำผิด แม้ผู้กระทำไม่รู้2/3 ของโทษ

มาตรา 84 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559 ถ้าผู้ถูกใช้อายุไม่เกิน 18 ปี เป็นลูกจ้าง ผู้ใต้บังคับบัญชา หรือผู้ต้องพึ่งพาผู้ใช้ เป็นต้น ให้เพิ่มโทษผู้ใช้อีกกึ่งหนึ่ง ส่วนผู้โฆษณาหรือประกาศให้คนทั่วไปทำผิด (ความผิดมีโทษไม่ต่ำกว่า 6 เดือน) ระวางโทษกึ่งหนึ่ง (มาตรา 85)

ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักถามเศษส่วนโทษและให้แยกบทบาท จำคู่ 2/3 ให้แม่น คือพยายามกับผู้สนับสนุน ส่วน 1/3 คือผู้ใช้ที่ผู้ถูกใช้ยังไม่ได้ทำ คำสำคัญของผู้สนับสนุนคือ “ก่อนหรือขณะ” ถ้าช่วยหลังความผิดสำเร็จแล้ว ไม่ใช่ผู้สนับสนุนตามมาตรา 86 (อาจผิดฐานอื่น เช่น รับของโจร)
4 · โทษออกบ่อย ต้องอ่าน

โทษ 5 สถาน รอการลงโทษ อายุความ และยอมความ

มาตรา 18 บัญญัติโทษสำหรับลงแก่ผู้กระทำความผิดไว้ 5 อย่าง คือ (1) ประหารชีวิต (2) จำคุก (3) กักขัง (4) ปรับ (5) ริบทรัพย์สิน โทษอื่นนอกจากห้าอย่างนี้ไม่ใช่ “โทษ” ตามมาตรา 18

มาตรา 18 วรรคสองและวรรคสาม เพิ่มโดย (ฉบับที่ 16) พ.ศ. 2546 ห้ามใช้โทษประหารชีวิตและจำคุกตลอดชีวิตกับผู้กระทำผิดขณะอายุต่ำกว่า 18 ปี ถ้าความผิดมีระวางโทษเช่นนั้น ให้ถือว่าเปลี่ยนเป็นจำคุก 50 ปี ส่วนการประหารชีวิตทำด้วยวิธีฉีดยาหรือสารพิษ (มาตรา 19 แก้ไขโดยฉบับเดียวกัน)

กักขังกับจำคุก

จำคุกกักขัง
สถานที่ (24)-สถานที่กักขังที่ไม่ใช่เรือนจำ สถานีตำรวจ หรือที่ควบคุมผู้ต้องหา ศาลอาจสั่งให้กักในบ้านได้ (24)
ใช้แทนกันได้-ศาลจะลงจำคุกไม่เกิน 3 เดือน และไม่เคยรับโทษจำคุก (หรือเคยแต่เป็นความผิดประมาทหรือลหุโทษ) เปลี่ยนเป็นกักขังไม่เกิน 3 เดือนได้ (23)
กักขังแทนค่าปรับ-ไม่จ่ายค่าปรับใน 30 วัน ถูกยึดทรัพย์หรือกักขังแทน อัตรา 500 บาทต่อวัน ไม่เกิน 1 ปี (ปรับตั้งแต่ 200,000 บาท ไม่เกิน 2 ปี) (29, 30)

มาตรา 24 วรรคหนึ่งแก้ไขโดย (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2545 มาตรา 29 และ 30 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559 ผู้ต้องโทษปรับที่ไม่ใช่นิติบุคคลและไม่มีเงิน ขอทำงานบริการสังคมหรือสาธารณประโยชน์แทนค่าปรับได้ (มาตรา 30/1) ส่วนการริบทรัพย์สิน ศาลริบของที่ใช้หรือมีไว้เพื่อทำผิด และของที่ได้มาโดยการทำผิดได้ เว้นแต่เป็นของคนอื่นที่ไม่รู้เห็นด้วย (มาตรา 33)

เหตุเพิ่มโทษและลดโทษที่ควรรู้

ลำดับการคำนวณ (54)ศาลตั้งโทษที่จะลงก่อน ถ้ามีทั้งเพิ่มและลด ให้เพิ่มก่อนแล้วจึงลดจากผลที่เพิ่มแล้ว
เหตุบรรเทาโทษ (78)เช่น รู้สึกความผิดและพยายามบรรเทาผลร้าย ลุแก่โทษต่อเจ้าพนักงาน หรือให้ความรู้แก่ศาลอันเป็นประโยชน์ ลดได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง
กระทำผิดอีก (92)เคยต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก แล้วทำผิดอีกระหว่างรับโทษ หรือภายใน 5 ปีนับแต่พ้นโทษ ถ้าครั้งหลังศาลลงจำคุก เพิ่มโทษหนึ่งในสาม
ลดโทษประหารและจำคุกตลอดชีวิต (52, 53)ลดหนึ่งในสามจากประหารเป็นจำคุกตลอดชีวิต ลดจำคุกตลอดชีวิตให้เปลี่ยนเป็นจำคุก 50 ปี

รอการกำหนดโทษ / รอการลงโทษ (มาตรา 56 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559) ใช้เมื่อศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี หรือลงโทษปรับ และผู้นั้นไม่เคยรับโทษจำคุก หรือเคยแต่เป็นความผิดประมาท ลหุโทษ หรือจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือพ้นโทษมาเกิน 5 ปีแล้วมาทำผิดประมาทหรือลหุโทษ ศาลพิพากษาว่ามีความผิด แล้วรอการกำหนดโทษ (ยังไม่บอกว่าโทษเท่าไร) หรือกำหนดโทษแต่รอการลงโทษ (บอกโทษแล้วแต่ยังไม่ให้รับ) ภายในเวลาที่ศาลกำหนดไม่เกิน 5 ปีนับแต่วันพิพากษา จะตั้งเงื่อนไขคุมความประพฤติด้วยหรือไม่ก็ได้

ถ้าในเวลานั้นไปทำผิดที่ไม่ใช่ประมาทหรือลหุโทษ และศาลลงจำคุกในคดีหลัง ให้นำโทษคดีก่อนมาบวก ถ้าไม่ทำผิดเช่นนั้น ก็พ้นจากการถูกกำหนดโทษหรือลงโทษในคดีนั้น (มาตรา 58) ลหุโทษ คือความผิดที่ระวางโทษจำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ (มาตรา 102 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2558)

อายุความฟ้องคดีอาญา (มาตรา 95)

ระวางโทษสูงสุดของความผิดอายุความ
ประหารชีวิต จำคุกตลอดชีวิต หรือจำคุก 20 ปี20 ปี
จำคุกกว่า 7 ปีแต่ยังไม่ถึง 20 ปี15 ปี
จำคุกกว่า 1 ปีถึง 7 ปี10 ปี
จำคุกกว่า 1 เดือนถึง 1 ปี5 ปี
จำคุก 1 เดือนลงมา หรือโทษอย่างอื่น1 ปี

นับแต่วันกระทำความผิด และต้องฟ้องและได้ตัวผู้กระทำผิดมายังศาลภายในกำหนด ถ้าฟ้องและได้ตัวมาแล้วแต่หลบหนีหรือวิกลจริตจนศาลสั่งงดการพิจารณาเกินกำหนด ก็ขาดอายุความเช่นกัน

ความผิดอันยอมความได้ คือความผิดที่กฎหมายเขียนไว้ว่าผู้เสียหายยอมความได้ เกณฑ์สำคัญคือ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด มิฉะนั้นขาดอายุความ และยังต้องอยู่ภายใต้อายุความตามมาตรา 95 ด้วย (มาตรา 96)

ยอมความได้ หรือไม่ได้

ยอมความได้ยอมความไม่ได้
หมิ่นประมาท (333)ลักทรัพย์ วิ่งราวทรัพย์ (334–336)
ฉ้อโกง ยกเว้นฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 (348)ฉ้อโกงประชาชน (343)
ยักยอก (356)ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์ (339, 340)
ทำให้เสียทรัพย์ (361)รับของโจร (357)
บุกรุก ยกเว้นมาตรา 365 (366)ฆ่า ทำร้ายร่างกาย (288–300)

ข้อยกเว้นในครอบครัว (มาตรา 71): ความผิดตามมาตรา 334–336 วรรคแรก และ 341–364 ถ้าสามีกระทำต่อภริยา หรือภริยากระทำต่อสามี ผู้กระทำไม่ต้องรับโทษ (วรรคหนึ่ง) ถ้าผู้บุพการีกระทำต่อผู้สืบสันดาน ผู้สืบสันดานกระทำต่อผู้บุพการี หรือพี่หรือน้องร่วมบิดามารดาเดียวกันกระทำต่อกัน ให้เป็นความผิดอันยอมความได้ และศาลลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ (วรรคสอง)

นางดาวถูกเพื่อนหลอกให้โอนเงินค่าสินค้าที่ไม่มีอยู่จริง นางดาวรู้ว่าถูกหลอกและรู้ว่าใครหลอกตั้งแต่วันที่ 10 ม.ค. แต่ไปร้องทุกข์วันที่ 20 พ.ค. ปีเดียวกัน คดีเป็นอย่างไร
คิด 1หลอกลวงจนได้เงินไปคือฉ้อโกงตามมาตรา 341 หลอกคนเดียว ไม่ใช่หลอกประชาชน จึงไม่ใช่มาตรา 343
คิด 2ฉ้อโกงตามมาตรา 341 เป็นความผิดอันยอมความได้ (มาตรา 348)
คิด 3ต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ คือภายในวันที่ 10 เม.ย. วันที่ 20 พ.ค. เกินแล้ว (มาตรา 96)
คำตอบ: คดีขาดอายุความเพราะร้องทุกข์เกิน 3 เดือน
กับดัก: อย่าใช้อายุความ 10 ปีตามมาตรา 95 อย่างเดียว ความผิดอันยอมความได้ต้องผ่านด่าน 3 เดือนของมาตรา 96 ก่อน
5 · ความผิดที่พบบ่อยออกบ่อย ต้องอ่าน

ชีวิต ร่างกาย ทรัพย์ และชื่อเสียง

ความผิดแต่ละฐานมีองค์ประกอบ คือส่วนที่ต้องครบจึงเป็นความผิดฐานนั้น วิธีแยกฐานที่ได้ผลคือดูคำกริยาหลักในมาตรา เช่น “เอาไป” “ฉกฉวยซึ่งหน้า” “หลอกลวง” “เบียดบัง” คำว่าโดยทุจริต แปลว่าเพื่อแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น (มาตรา 1 (1))

ความผิดต่อชีวิตและร่างกาย

ฐานองค์ประกอบสั้น ๆโทษ
ฆ่าผู้อื่น (288)ฆ่าโดยเจตนาประหาร ตลอดชีวิต หรือ 15–20 ปี
ทำร้ายจนถึงแก่ความตาย (290)ไม่มีเจตนาฆ่า แต่ทำร้ายจนตายจำคุก 3–15 ปี
ประมาทเป็นเหตุให้ตาย (291)ประมาทจนผู้อื่นตายไม่เกิน 10 ปี และปรับไม่เกิน 200,000
ทำร้ายร่างกาย (295)ทำร้ายจนเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 หรือทั้งสอง
ใช้กำลังทำร้าย (391)ไม่ถึงกับเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 หรือทั้งสอง

อัตราโทษของมาตรา 291 และ 295 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 26) พ.ศ. 2560 มาตรา 391 มีโทษอยู่ในเกณฑ์ลหุโทษของมาตรา 102

ความผิดเกี่ยวกับทรัพย์: แยกด้วยคำกริยา

ฐานคำสำคัญตัวอย่าง
ลักทรัพย์ (334)เอาทรัพย์ของผู้อื่นไปโดยทุจริตแอบหยิบกระเป๋าเงินบนโต๊ะไป
วิ่งราวทรัพย์ (336)ลักโดยฉกฉวยเอาซึ่งหน้ากระชากสร้อยจากคอแล้ววิ่งหนี
ฉ้อโกง (341)หลอกลวงด้วยข้อความเท็จหรือปกปิดความจริง จนได้ทรัพย์สินหลอกขายของที่ไม่มีอยู่จริง
ยักยอก (352)ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นอยู่แล้ว เบียดบังเป็นของตนโดยทุจริตยืมรถเพื่อนไปใช้ ต่อมาเกิดความคิดนำไปขาย
รับของโจร (357)ซ่อนเร้น จำหน่าย ซื้อ รับจำนำ หรือรับไว้ซึ่งทรัพย์ที่ได้จากความผิดซื้อโทรศัพท์ที่รู้ว่าถูกลักมา
ทำให้เสียทรัพย์ (358)ทำให้เสียหาย ทำลาย ทำให้เสื่อมค่าหรือไร้ประโยชน์ขูดสีรถของคนอื่น
รีดเอาทรัพย์ (338)ข่มขืนใจให้ยอมให้ประโยชน์ในลักษณะที่เป็นทรัพย์สิน โดยขู่เข็ญว่าจะเปิดเผยความลับที่ทำให้ผู้ถูกขู่หรือบุคคลที่สามเสียหาย จนผู้ถูกข่มขืนใจยอมขู่จะปล่อยคลิปลับถ้าไม่โอนเงินให้
บุกรุก (362–365)เข้าไปในอสังหาริมทรัพย์ของผู้อื่นเพื่อถือการครอบครอง หรือรบกวนการครอบครองโดยปกติสุข (362) ยักย้ายหรือทำลายเครื่องหมายเขต (363) เข้าไปหรือซ่อนตัวในเคหสถานของผู้อื่นโดยไม่มีเหตุอันสมควร หรือไม่ยอมออกเมื่อถูกไล่ (364) ถ้าใช้หรือขู่จะใช้กำลังประทุษร้าย มีอาวุธหรือร่วมกันตั้งแต่ 2 คน หรือในเวลากลางคืน โทษหนักขึ้น (365)ล้อมรั้วรุกเข้าไปในที่ดินข้างบ้าน

รับของโจรต้องเป็นทรัพย์ที่ได้มาจากความผิดฐานที่มาตรา 357 ระบุ เช่น ลักทรัพย์ วิ่งราว กรรโชก ชิง ปล้น ฉ้อโกง ยักยอก ถ้าทรัพย์ตกมาอยู่ในความครอบครองเพราะผู้อื่นส่งมอบให้โดยสำคัญผิด หรือเป็นทรัพย์สินหายที่เก็บได้แล้วเบียดบังไว้ รับโทษเพียงกึ่งหนึ่ง (มาตรา 352 วรรคสอง)

หมิ่นประมาท (มาตรา 326) คือใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่สาม โดยประการที่น่าจะทำให้ผู้นั้นเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชัง จุดสำคัญคือใส่ความ หมายถึงกล่าวอ้างข้อเท็จจริงเกี่ยวกับผู้นั้นให้บุคคลที่สามฟัง ส่วนการด่าหรือดูถูกด้วยถ้อยคำหยาบคายซึ่งหน้าหรือด้วยการโฆษณา ไม่ได้กล่าวข้อเท็จจริง เป็นดูหมิ่นซึ่งหน้าหรือดูหมิ่นด้วยการโฆษณา (มาตรา 393) ซึ่งเป็นอีกฐานหนึ่ง แม้จะมีคนอื่นได้ยินด้วยก็ตาม ถ้าหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา เช่น ด้วยเอกสาร ภาพ หรือการกระจายเสียง โทษหนักขึ้น (มาตรา 328)

การแสดงความคิดเห็นโดยสุจริตบางกรณีไม่เป็นหมิ่นประมาท เช่น เพื่อป้องกันส่วนได้เสียของตนตามคลองธรรม เจ้าพนักงานปฏิบัติตามหน้าที่ หรือติชมด้วยความเป็นธรรม (มาตรา 329)

นายหนึ่งยืมโน้ตบุ๊กของนายสองไปทำงาน แล้วนำไปขายต่อและเอาเงินไปใช้ นายหนึ่งผิดฐานใด
คิด 1นายหนึ่งได้โน้ตบุ๊กมาครอบครองโดยชอบจากการยืม ไม่ได้ “เอาไป” จากการครอบครองของนายสอง จึงไม่ใช่ลักทรัพย์
คิด 2นายหนึ่งไม่ได้หลอกตั้งแต่แรก จึงไม่ใช่ลักทรัพย์โดยใช้กลอุบาย
คิด 3ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นแล้วเบียดบังเป็นของตนโดยทุจริต เข้ามาตรา 352
คำตอบ: ยักยอก ซึ่งเป็นความผิดอันยอมความได้ (มาตรา 356)
กับดัก: คำถามแบบนี้วัดว่าแยก “เอาไป” กับ “เบียดบังของที่อยู่ในมือแล้ว” ได้ไหม ถ้าตั้งใจหลอกยืมตั้งแต่แรกเพื่อเอาไปขาย ผู้ให้ยืมส่งมอบให้เพียงการยึดถือชั่วคราว ไม่ได้ตั้งใจโอนการครอบครอง แนวคำพิพากษาศาลฎีกาถือว่าเป็นลักทรัพย์โดยใช้กลอุบาย (มาตรา 334) ไม่ใช่ฉ้อโกง (มาตรา 341 ต้องหลอกจนผู้ถูกหลอกส่งมอบทรัพย์สินนั้นให้ไป)
6 · ความผิดที่ออกน้อยกว่าอ่านถ้ามีเวลา

เหตุฉกรรจ์ ชิง ปล้น กรรโชก วางเพลิง

ส่วนนี้เป็นรายละเอียดเพิ่ม ถ้าเวลาน้อยข้ามไปเช็กความเข้าใจได้ จำแค่ว่าแต่ละฐาน “หนักขึ้นเพราะอะไร”

ฐานที่หนักขึ้น

ฆ่าโดยเหตุฉกรรจ์ (289)เช่น ฆ่าบุพการี ฆ่าเจ้าพนักงานซึ่งกระทำการตามหน้าที่ ฆ่าโดยไตร่ตรองไว้ก่อน ฆ่าโดยทรมานหรือทารุณโหดร้าย ต้องระวางโทษประหารชีวิต
อันตรายสาหัส (297)ทำร้ายจนเกิดผล เช่น ตาบอด หูหนวก เสียแขนขา หน้าเสียโฉมอย่างติดตัว แท้งลูก หรือป่วยเจ็บด้วยอาการทุกขเวทนาเกินกว่า 20 วัน โทษจำคุก 6 เดือนถึง 10 ปี และปรับ
ลักทรัพย์เหตุฉกรรจ์ (335)เช่น ลักในเวลากลางคืน มีอาวุธหรือร่วมกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป ลักทรัพย์ของนายจ้าง หรือลักในเคหสถานที่เข้าไปโดยไม่ได้รับอนุญาต โทษจำคุก 1–5 ปี และปรับ
ชิงทรัพย์ (339)ลักทรัพย์โดยใช้กำลังประทุษร้าย หรือขู่ว่าในทันใดนั้นจะใช้กำลังประทุษร้าย เช่น เพื่อให้ยื่นทรัพย์ให้ หรือให้พ้นจากการจับกุม
ปล้นทรัพย์ (340)ชิงทรัพย์โดยร่วมกันกระทำความผิดตั้งแต่ 3 คนขึ้นไป
กรรโชก (337)ข่มขืนใจให้ยอมให้ประโยชน์ที่เป็นทรัพย์สิน โดยใช้กำลังหรือขู่เข็ญว่าจะทำอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย เสรีภาพ ชื่อเสียง หรือทรัพย์สิน
วางเพลิง (217)วางเพลิงเผาทรัพย์ของผู้อื่น จำคุก 6 เดือนถึง 7 ปี และปรับ

จำนวนคนที่เปลี่ยนฐาน

ข้อเท็จจริงฐาน
ลักทรัพย์ร่วมกัน 2 คนขึ้นไปลักทรัพย์เหตุฉกรรจ์ (335 (7))
ชิงทรัพย์ร่วมกัน 3 คนขึ้นไปปล้นทรัพย์ (340)
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผล
ตอบว่าจำเป็นทำให้ “ไม่มีความผิด” · เกิดเพราะจำเป็นกับป้องกันดูคล้ายกัน วิธีแก้: ป้องกันโดยชอบ (มาตรา 68) ไม่มีความผิด ส่วนจำเป็น (มาตรา 67) ยังผิด เพียงแต่ไม่ต้องรับโทษ และบันดาลโทสะ (มาตรา 72) ยังผิดและแค่ลดโทษ
ใช้เกณฑ์อายุเด็กแบบเก่า · เกิดจากตำราเก่า วิธีแก้: ตามมาตรา 73–74 ที่แก้ไขโดย (ฉบับที่ 29) พ.ศ. 2565 เด็กไม่เกิน 12 ปี ไม่ต้องรับโทษ และกว่า 12 ไม่เกิน 15 ปี ไม่ต้องรับโทษแต่ศาลใช้มาตรการได้
สลับเศษส่วนโทษของผู้ใช้กับผู้สนับสนุน · เกิดเพราะตัวเลขคล้ายกัน วิธีแก้: ผู้สนับสนุน 2/3 (มาตรา 86) ผู้ใช้ที่ผู้ถูกใช้ทำผิดแล้วรับโทษเสมือนตัวการ ถ้ายังไม่ได้ทำรับ 1/3 (มาตรา 84)
คิดว่าความผิดเกี่ยวกับทรัพย์ยอมความได้ทั้งหมด · เกิดจากจำว่า “เรื่องเงินตกลงกันได้” วิธีแก้: ยอมความได้คือ ฉ้อโกง (ยกเว้นต่อประชาชน) ยักยอก ทำให้เสียทรัพย์ ส่วนลักทรัพย์ วิ่งราว ชิง ปล้น และรับของโจร ยอมความไม่ได้ (มาตรา 348, 356, 361)
7 · เช็กความเข้าใจ

ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ

นางสาวเอกำลังถูกชายเมาสุราใช้ไม้ไล่ตี จึงคว้าจักรยานของร้านค้าข้างทางขี่หนีไปแล้วทิ้งไว้จนเสียหาย นางสาวเอมีความรับผิดต่อเจ้าของจักรยานอย่างไร
นายบอยอายุ 16 ปีกระทำความผิดฐานทำให้เสียทรัพย์ ศาลพิจารณาแล้วเห็นสมควรพิพากษาลงโทษ ศาลต้องทำอย่างไร
ข้อใดถูกต้องเกี่ยวกับโทษกักขังตามประมวลกฎหมายอาญาฉบับปัจจุบัน
นายต้นฝากเงินค่าเช่าไว้ให้เพื่อนเก็บรักษา แต่เพื่อนเบียดบังเอาไปใช้เอง นายต้นรู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำเมื่อ 1 มี.ค. ถ้าต้องการให้ดำเนินคดีอาญา ต้องร้องทุกข์ภายในเมื่อใด
นายดำรู้ว่านายแดงจะไปงัดบ้านเพื่อนบ้านคืนนี้ จึงแอบวางชะแลงไว้ที่หน้าบ้านนายแดงก่อนนายแดงออกไป โดยนายแดงไม่รู้ว่าใครวาง นายแดงใช้ชะแลงนั้นลักทรัพย์สำเร็จ นายดำมีฐานะใดและรับโทษเท่าใด
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองอธิบายด้วยคำพูดของตัวเองว่า “รอการกำหนดโทษ” กับ “รอการลงโทษ” ต่างกันอย่างไร ศาลใช้ได้เมื่อไร และถ้าผู้นั้นไปทำผิดอีกในระหว่างนั้นจะเป็นอย่างไร
แบบทดสอบท้ายบท10 ข้อ ทำได้ 8 ข้อขึ้นไปถือว่าผ่าน และปลดล็อกบทถัดไปในแผน ข้อที่ตอบผิดจะกลับมาให้ทบทวนในอีกไม่กี่วัน พร้อมคำอธิบายเดิมเริ่มทำ 10 ข้อเปิดหน้าสรุปของหัวข้อนี้