แยกให้ขาดว่าการกระทำแบบไหน “ไม่มีความผิด” “ผิดแต่ไม่ต้องรับโทษ” หรือ “ผิดแต่ลดโทษได้” รู้กฎเรื่องอายุ ผู้ร่วมกระทำผิด โทษ 5 สถาน รอการลงโทษ อายุความ และความผิดอันยอมความได้ แล้วจำองค์ประกอบของความผิดที่เจอบ่อย เช่น ลักทรัพย์ วิ่งราว ฉ้อโกง ยักยอก
ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ
กฎหมายอาญาคือกฎหมายที่บอกว่าการกระทำใดเป็นความผิดและมีโทษอย่างไร ตัวบทหลักคือประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) ซึ่งแบ่งเป็นภาค 1 บทบัญญัติทั่วไป (หลักที่ใช้กับทุกความผิด) และภาค 2 ความผิด (ความผิดแต่ละฐาน)
บทนี้เดินสามขั้น ขั้นแรกคือหลักความรับผิด เช่น เจตนา ประมาท ป้องกัน จำเป็น อายุ และผู้ร่วมกระทำผิด ขั้นที่สองคือโทษ ตั้งแต่โทษ 5 สถานจนถึงอายุความ ขั้นสุดท้ายคือความผิดที่พบบ่อยในชีวิตจริงและในงานตำรวจ
หลักใหญ่อยู่ในมาตรา 59 คนจะรับผิดทางอาญาต่อเมื่อกระทำโดยเจตนา เว้นแต่กฎหมายบัญญัติให้รับผิดแม้กระทำโดยประมาท หรือบัญญัติไว้แจ้งชัดให้รับผิดแม้ไม่มีเจตนา
เจตนา คือกระทำโดยรู้สำนึกในการที่กระทำ และในขณะเดียวกันประสงค์ต่อผล หรือย่อมเล็งเห็นผล ส่วนประมาท คือกระทำโดยปราศจากความระมัดระวังที่บุคคลในภาวะเช่นนั้นจักต้องมี และอาจใช้ความระมัดระวังได้ แต่ไม่ใช้ให้เพียงพอ ถ้าไม่รู้ข้อเท็จจริงอันเป็นองค์ประกอบของความผิด จะถือว่ามีเจตนาไม่ได้ (มาตรา 59 วรรคสาม) และ “การกระทำ” รวมถึงการงดเว้นการที่จักต้องทำเพื่อป้องกันผลด้วย
| เรื่อง | ตัวอย่าง | ผล |
|---|---|---|
| พลาด (60) | ยิง ก. แต่กระสุนพลาดไปถูก ข. | ถือว่าเจตนาต่อ ข. แต่ไม่ใช้บทเพิ่มโทษเพราะฐานะหรือความสัมพันธ์กับ ข. |
| สำคัญผิดตัว (61) | ตั้งใจฆ่า ก. แต่ฆ่า ข. เพราะนึกว่าเป็น ก. | อ้างว่าไม่มีเจตนาไม่ได้ |
| สำคัญผิดข้อเท็จจริง (62) | นึกว่ามีคนร้ายจะทำร้าย จึงป้องกัน | ได้ผลตามที่เข้าใจ ถ้าเข้าใจผิดเพราะประมาท รับผิดฐานประมาทถ้ามีบทบัญญัติ |
| ไม่รู้กฎหมาย (64) | อ้างว่าไม่รู้ว่าผิด | แก้ตัวไม่ได้ ศาลอาจลดโทษได้ถ้าเชื่อว่าไม่รู้จริง |
มาตรา 62 วรรคท้ายยังบอกว่า จะลงโทษหนักขึ้นเพราะข้อเท็จจริงใด ผู้กระทำต้องรู้ข้อเท็จจริงนั้นด้วย
| เหตุ | เงื่อนไขหลัก | ผล |
|---|---|---|
| ป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมาย (68) | ภยันตรายจากการประทุษร้ายอันละเมิดต่อกฎหมาย ใกล้จะถึง ทำพอสมควรแก่เหตุ | ไม่มีความผิด |
| จำเป็น (67) | อยู่ในที่บังคับที่ขัดขืนไม่ได้ หรือหนีภยันตรายใกล้จะถึงที่ตนไม่ได้ก่อ หลีกเลี่ยงวิธีอื่นไม่ได้ ไม่เกินสมควรแก่เหตุ | ผิด แต่ไม่ต้องรับโทษ |
| บันดาลโทสะ (72) | ถูกข่มเหงอย่างร้ายแรงด้วยเหตุอันไม่เป็นธรรม ทำต่อผู้ข่มเหงในขณะนั้น | ผิด ศาลลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ |
วิธีจำ: ป้องกัน = สู้กลับคนที่ทำร้ายเรา (ไม่ผิดเลย) จำเป็น = หนีภัยแล้วไปกระทบคนที่ไม่เกี่ยว (ผิด แต่ไม่ลงโทษ) บันดาลโทสะ = โกรธเพราะถูกข่มเหงแล้วตอบโต้ทันที (ผิด แต่ลดโทษ)
อายุที่ใช้คืออายุขณะกระทำความผิด มาตรา 73 วรรคหนึ่งแก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายอาญา (ฉบับที่ 29) พ.ศ. 2565 และมาตรา 74 แก้ไขโดยฉบับเดียวกัน ทำให้เกณฑ์อายุเด็กที่ไม่ต้องรับโทษในปัจจุบันเป็นไม่เกิน 12 ปี และช่วงที่ศาลใช้มาตรการแทนโทษเป็นกว่า 12 ปีแต่ไม่เกิน 15 ปี
| อายุ | ผล | มาตรา |
|---|---|---|
| ไม่เกิน 12 ปี | ไม่ต้องรับโทษ พนักงานสอบสวนส่งตัวให้พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายคุ้มครองเด็ก | 73 |
| กว่า 12 ไม่เกิน 15 ปี | ไม่ต้องรับโทษ แต่ศาลว่ากล่าวตักเตือน มอบตัวให้พ่อแม่ หรือส่งสถานฝึกและอบรมได้ | 74 |
| กว่า 15 แต่ต่ำกว่า 18 ปี | ศาลพิจารณาว่าควรลงโทษไหม ถ้าลงโทษ ลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง | 75 |
| ตั้งแต่ 18 ปีแต่ยังไม่เกิน 20 ปี | ศาลเห็นสมควรจะลดมาตราส่วนโทษลงหนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่งก็ได้ | 76 |
มาตรา 75 และ 76 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 21) พ.ศ. 2551 มาตรการตามมาตรา 74 เช่น มอบตัวให้พ่อแม่ระวังไม่ให้ก่อเหตุร้ายไม่เกิน 3 ปี และส่งสถานฝึกอบรมได้ไม่เกินวันที่เด็กอายุครบ 18 ปี
| ฐานะ | ลักษณะ | โทษ |
|---|---|---|
| ตัวการ (83) | ร่วมกระทำความผิดด้วยกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป | ตามที่กฎหมายกำหนดเต็ม |
| ผู้ใช้ (84) | ก่อให้ผู้อื่นทำผิด เช่น ใช้ บังคับ ขู่เข็ญ จ้าง วาน ยุยงส่งเสริม | ทำผิดแล้ว = เสมือนตัวการ ยังไม่ได้ทำ = 1/3 |
| ผู้สนับสนุน (86) | ช่วยเหลือหรือให้ความสะดวกก่อนหรือขณะกระทำผิด แม้ผู้กระทำไม่รู้ | 2/3 ของโทษ |
มาตรา 84 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559 ถ้าผู้ถูกใช้อายุไม่เกิน 18 ปี เป็นลูกจ้าง ผู้ใต้บังคับบัญชา หรือผู้ต้องพึ่งพาผู้ใช้ เป็นต้น ให้เพิ่มโทษผู้ใช้อีกกึ่งหนึ่ง ส่วนผู้โฆษณาหรือประกาศให้คนทั่วไปทำผิด (ความผิดมีโทษไม่ต่ำกว่า 6 เดือน) ระวางโทษกึ่งหนึ่ง (มาตรา 85)
มาตรา 18 บัญญัติโทษสำหรับลงแก่ผู้กระทำความผิดไว้ 5 อย่าง คือ (1) ประหารชีวิต (2) จำคุก (3) กักขัง (4) ปรับ (5) ริบทรัพย์สิน โทษอื่นนอกจากห้าอย่างนี้ไม่ใช่ “โทษ” ตามมาตรา 18
มาตรา 18 วรรคสองและวรรคสาม เพิ่มโดย (ฉบับที่ 16) พ.ศ. 2546 ห้ามใช้โทษประหารชีวิตและจำคุกตลอดชีวิตกับผู้กระทำผิดขณะอายุต่ำกว่า 18 ปี ถ้าความผิดมีระวางโทษเช่นนั้น ให้ถือว่าเปลี่ยนเป็นจำคุก 50 ปี ส่วนการประหารชีวิตทำด้วยวิธีฉีดยาหรือสารพิษ (มาตรา 19 แก้ไขโดยฉบับเดียวกัน)
| จำคุก | กักขัง | |
|---|---|---|
| สถานที่ (24) | - | สถานที่กักขังที่ไม่ใช่เรือนจำ สถานีตำรวจ หรือที่ควบคุมผู้ต้องหา ศาลอาจสั่งให้กักในบ้านได้ (24) |
| ใช้แทนกันได้ | - | ศาลจะลงจำคุกไม่เกิน 3 เดือน และไม่เคยรับโทษจำคุก (หรือเคยแต่เป็นความผิดประมาทหรือลหุโทษ) เปลี่ยนเป็นกักขังไม่เกิน 3 เดือนได้ (23) |
| กักขังแทนค่าปรับ | - | ไม่จ่ายค่าปรับใน 30 วัน ถูกยึดทรัพย์หรือกักขังแทน อัตรา 500 บาทต่อวัน ไม่เกิน 1 ปี (ปรับตั้งแต่ 200,000 บาท ไม่เกิน 2 ปี) (29, 30) |
มาตรา 24 วรรคหนึ่งแก้ไขโดย (ฉบับที่ 15) พ.ศ. 2545 มาตรา 29 และ 30 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559 ผู้ต้องโทษปรับที่ไม่ใช่นิติบุคคลและไม่มีเงิน ขอทำงานบริการสังคมหรือสาธารณประโยชน์แทนค่าปรับได้ (มาตรา 30/1) ส่วนการริบทรัพย์สิน ศาลริบของที่ใช้หรือมีไว้เพื่อทำผิด และของที่ได้มาโดยการทำผิดได้ เว้นแต่เป็นของคนอื่นที่ไม่รู้เห็นด้วย (มาตรา 33)
รอการกำหนดโทษ / รอการลงโทษ (มาตรา 56 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 25) พ.ศ. 2559) ใช้เมื่อศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี หรือลงโทษปรับ และผู้นั้นไม่เคยรับโทษจำคุก หรือเคยแต่เป็นความผิดประมาท ลหุโทษ หรือจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือพ้นโทษมาเกิน 5 ปีแล้วมาทำผิดประมาทหรือลหุโทษ ศาลพิพากษาว่ามีความผิด แล้วรอการกำหนดโทษ (ยังไม่บอกว่าโทษเท่าไร) หรือกำหนดโทษแต่รอการลงโทษ (บอกโทษแล้วแต่ยังไม่ให้รับ) ภายในเวลาที่ศาลกำหนดไม่เกิน 5 ปีนับแต่วันพิพากษา จะตั้งเงื่อนไขคุมความประพฤติด้วยหรือไม่ก็ได้
ถ้าในเวลานั้นไปทำผิดที่ไม่ใช่ประมาทหรือลหุโทษ และศาลลงจำคุกในคดีหลัง ให้นำโทษคดีก่อนมาบวก ถ้าไม่ทำผิดเช่นนั้น ก็พ้นจากการถูกกำหนดโทษหรือลงโทษในคดีนั้น (มาตรา 58) ลหุโทษ คือความผิดที่ระวางโทษจำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ (มาตรา 102 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 22) พ.ศ. 2558)
| ระวางโทษสูงสุดของความผิด | อายุความ |
|---|---|
| ประหารชีวิต จำคุกตลอดชีวิต หรือจำคุก 20 ปี | 20 ปี |
| จำคุกกว่า 7 ปีแต่ยังไม่ถึง 20 ปี | 15 ปี |
| จำคุกกว่า 1 ปีถึง 7 ปี | 10 ปี |
| จำคุกกว่า 1 เดือนถึง 1 ปี | 5 ปี |
| จำคุก 1 เดือนลงมา หรือโทษอย่างอื่น | 1 ปี |
นับแต่วันกระทำความผิด และต้องฟ้องและได้ตัวผู้กระทำผิดมายังศาลภายในกำหนด ถ้าฟ้องและได้ตัวมาแล้วแต่หลบหนีหรือวิกลจริตจนศาลสั่งงดการพิจารณาเกินกำหนด ก็ขาดอายุความเช่นกัน
ความผิดอันยอมความได้ คือความผิดที่กฎหมายเขียนไว้ว่าผู้เสียหายยอมความได้ เกณฑ์สำคัญคือ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด มิฉะนั้นขาดอายุความ และยังต้องอยู่ภายใต้อายุความตามมาตรา 95 ด้วย (มาตรา 96)
| ยอมความได้ | ยอมความไม่ได้ |
|---|---|
| หมิ่นประมาท (333) | ลักทรัพย์ วิ่งราวทรัพย์ (334–336) |
| ฉ้อโกง ยกเว้นฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 (348) | ฉ้อโกงประชาชน (343) |
| ยักยอก (356) | ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์ (339, 340) |
| ทำให้เสียทรัพย์ (361) | รับของโจร (357) |
| บุกรุก ยกเว้นมาตรา 365 (366) | ฆ่า ทำร้ายร่างกาย (288–300) |
ข้อยกเว้นในครอบครัว (มาตรา 71): ความผิดตามมาตรา 334–336 วรรคแรก และ 341–364 ถ้าสามีกระทำต่อภริยา หรือภริยากระทำต่อสามี ผู้กระทำไม่ต้องรับโทษ (วรรคหนึ่ง) ถ้าผู้บุพการีกระทำต่อผู้สืบสันดาน ผู้สืบสันดานกระทำต่อผู้บุพการี หรือพี่หรือน้องร่วมบิดามารดาเดียวกันกระทำต่อกัน ให้เป็นความผิดอันยอมความได้ และศาลลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดเพียงใดก็ได้ (วรรคสอง)
ความผิดแต่ละฐานมีองค์ประกอบ คือส่วนที่ต้องครบจึงเป็นความผิดฐานนั้น วิธีแยกฐานที่ได้ผลคือดูคำกริยาหลักในมาตรา เช่น “เอาไป” “ฉกฉวยซึ่งหน้า” “หลอกลวง” “เบียดบัง” คำว่าโดยทุจริต แปลว่าเพื่อแสวงหาประโยชน์ที่มิควรได้โดยชอบด้วยกฎหมายสำหรับตนเองหรือผู้อื่น (มาตรา 1 (1))
| ฐาน | องค์ประกอบสั้น ๆ | โทษ |
|---|---|---|
| ฆ่าผู้อื่น (288) | ฆ่าโดยเจตนา | ประหาร ตลอดชีวิต หรือ 15–20 ปี |
| ทำร้ายจนถึงแก่ความตาย (290) | ไม่มีเจตนาฆ่า แต่ทำร้ายจนตาย | จำคุก 3–15 ปี |
| ประมาทเป็นเหตุให้ตาย (291) | ประมาทจนผู้อื่นตาย | ไม่เกิน 10 ปี และปรับไม่เกิน 200,000 |
| ทำร้ายร่างกาย (295) | ทำร้ายจนเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจ | ไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 หรือทั้งสอง |
| ใช้กำลังทำร้าย (391) | ไม่ถึงกับเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจ | ไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 10,000 หรือทั้งสอง |
อัตราโทษของมาตรา 291 และ 295 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 26) พ.ศ. 2560 มาตรา 391 มีโทษอยู่ในเกณฑ์ลหุโทษของมาตรา 102
| ฐาน | คำสำคัญ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| ลักทรัพย์ (334) | เอาทรัพย์ของผู้อื่นไปโดยทุจริต | แอบหยิบกระเป๋าเงินบนโต๊ะไป |
| วิ่งราวทรัพย์ (336) | ลักโดยฉกฉวยเอาซึ่งหน้า | กระชากสร้อยจากคอแล้ววิ่งหนี |
| ฉ้อโกง (341) | หลอกลวงด้วยข้อความเท็จหรือปกปิดความจริง จนได้ทรัพย์สิน | หลอกขายของที่ไม่มีอยู่จริง |
| ยักยอก (352) | ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นอยู่แล้ว เบียดบังเป็นของตนโดยทุจริต | ยืมรถเพื่อนไปใช้ ต่อมาเกิดความคิดนำไปขาย |
| รับของโจร (357) | ซ่อนเร้น จำหน่าย ซื้อ รับจำนำ หรือรับไว้ซึ่งทรัพย์ที่ได้จากความผิด | ซื้อโทรศัพท์ที่รู้ว่าถูกลักมา |
| ทำให้เสียทรัพย์ (358) | ทำให้เสียหาย ทำลาย ทำให้เสื่อมค่าหรือไร้ประโยชน์ | ขูดสีรถของคนอื่น |
| รีดเอาทรัพย์ (338) | ข่มขืนใจให้ยอมให้ประโยชน์ในลักษณะที่เป็นทรัพย์สิน โดยขู่เข็ญว่าจะเปิดเผยความลับที่ทำให้ผู้ถูกขู่หรือบุคคลที่สามเสียหาย จนผู้ถูกข่มขืนใจยอม | ขู่จะปล่อยคลิปลับถ้าไม่โอนเงินให้ |
| บุกรุก (362–365) | เข้าไปในอสังหาริมทรัพย์ของผู้อื่นเพื่อถือการครอบครอง หรือรบกวนการครอบครองโดยปกติสุข (362) ยักย้ายหรือทำลายเครื่องหมายเขต (363) เข้าไปหรือซ่อนตัวในเคหสถานของผู้อื่นโดยไม่มีเหตุอันสมควร หรือไม่ยอมออกเมื่อถูกไล่ (364) ถ้าใช้หรือขู่จะใช้กำลังประทุษร้าย มีอาวุธหรือร่วมกันตั้งแต่ 2 คน หรือในเวลากลางคืน โทษหนักขึ้น (365) | ล้อมรั้วรุกเข้าไปในที่ดินข้างบ้าน |
รับของโจรต้องเป็นทรัพย์ที่ได้มาจากความผิดฐานที่มาตรา 357 ระบุ เช่น ลักทรัพย์ วิ่งราว กรรโชก ชิง ปล้น ฉ้อโกง ยักยอก ถ้าทรัพย์ตกมาอยู่ในความครอบครองเพราะผู้อื่นส่งมอบให้โดยสำคัญผิด หรือเป็นทรัพย์สินหายที่เก็บได้แล้วเบียดบังไว้ รับโทษเพียงกึ่งหนึ่ง (มาตรา 352 วรรคสอง)
หมิ่นประมาท (มาตรา 326) คือใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่สาม โดยประการที่น่าจะทำให้ผู้นั้นเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น หรือถูกเกลียดชัง จุดสำคัญคือใส่ความ หมายถึงกล่าวอ้างข้อเท็จจริงเกี่ยวกับผู้นั้นให้บุคคลที่สามฟัง ส่วนการด่าหรือดูถูกด้วยถ้อยคำหยาบคายซึ่งหน้าหรือด้วยการโฆษณา ไม่ได้กล่าวข้อเท็จจริง เป็นดูหมิ่นซึ่งหน้าหรือดูหมิ่นด้วยการโฆษณา (มาตรา 393) ซึ่งเป็นอีกฐานหนึ่ง แม้จะมีคนอื่นได้ยินด้วยก็ตาม ถ้าหมิ่นประมาทโดยการโฆษณา เช่น ด้วยเอกสาร ภาพ หรือการกระจายเสียง โทษหนักขึ้น (มาตรา 328)
การแสดงความคิดเห็นโดยสุจริตบางกรณีไม่เป็นหมิ่นประมาท เช่น เพื่อป้องกันส่วนได้เสียของตนตามคลองธรรม เจ้าพนักงานปฏิบัติตามหน้าที่ หรือติชมด้วยความเป็นธรรม (มาตรา 329)
ส่วนนี้เป็นรายละเอียดเพิ่ม ถ้าเวลาน้อยข้ามไปเช็กความเข้าใจได้ จำแค่ว่าแต่ละฐาน “หนักขึ้นเพราะอะไร”
| ข้อเท็จจริง | ฐาน |
|---|---|
| ลักทรัพย์ร่วมกัน 2 คนขึ้นไป | ลักทรัพย์เหตุฉกรรจ์ (335 (7)) |
| ชิงทรัพย์ร่วมกัน 3 คนขึ้นไป | ปล้นทรัพย์ (340) |