แผน 12 วัน · วันที่ 6บทที่ 4 จาก 6 ในหัวข้อนี้
~33 นาที
กฎหมายที่ประชาชนควรรู้

ครอบครัวและมรดก

รู้อายุหมั้นและอายุสมรสตามตัวบทปัจจุบัน แยกของหมั้นกับสินสอด แยกการสมรสที่เป็นโมฆะกับโมฆียะ แยกสินส่วนตัวกับสินสมรส แล้วไล่ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ ส่วนแบ่งของคู่สมรส และแบบพินัยกรรมให้ขาด

ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ

1 · บทนี้เรียนอะไรออกบ่อย ต้องอ่าน

ครอบครัวกับมรดก: เรื่องที่ประชาชนมาถามที่โรงพักบ่อย

วิชากฎหมายที่ประชาชนควรรู้มี 25 ข้อ (ตามสรุปขอบเขตจากประกาศ) บทนี้อยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ครอบครัว และบรรพ 6 มรดก เป็นเรื่องใกล้ตัว เช่น ถอนหมั้นแล้วต้องคืนแหวนไหม เงินเดือนหลังแต่งงานเป็นของใคร และพ่อตายโดยไม่ทำพินัยกรรมใครได้มรดก

ลำดับในบท: หมั้น → สมรส (เงื่อนไข โมฆะ โมฆียะ) → สินส่วนตัวกับสินสมรส → หย่า (อ่านถ้ามีเวลา) → ทายาทโดยธรรมและส่วนแบ่ง → พินัยกรรม ส่วนคำว่าโมฆะ โมฆียะ และผู้เยาว์ ทบทวนได้จากบทบุคคลและทรัพย์ (บทที่ 2 ของหัวข้อนี้)

ข้อมูล ณ 17 พ.ย. 2569อ้างมาตราตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับปรับปรุงล่าสุดของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา บรรพ 5 แก้ไขหลายมาตราโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 รวมทั้งอายุหมั้น (มาตรา 1435) และอายุสมรส (มาตรา 1448) ตำราที่เขียนก่อนปี 2567 อาจใช้ตัวเลขและถ้อยคำเดิม ให้ยึดตัวบทปัจจุบัน
ถ้อยคำในตัวบทปัจจุบัน ตัวบทที่แก้ไขโดยฉบับที่ 24 ใช้คำที่ไม่ระบุเพศ เช่น “บุคคลทั้งสองฝ่าย” “ผู้หมั้น” (ฝ่ายที่ให้ของหมั้น) “ผู้รับหมั้น” (ฝ่ายที่รับของหมั้น) “คู่หมั้น” และ “คู่สมรส” บทเรียนนี้ใช้คำตามตัวบท
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) เรื่องที่โผล่บ่อยในบทนี้คือการหมั้น (อายุ ความยินยอม ของหมั้นเป็นของใคร) และทายาทโดยธรรม (ลำดับก่อนหลัง) รองลงมาคืออายุทำพินัยกรรม
2 · การหมั้นออกบ่อย ต้องอ่าน

อายุ 18 หมั้นได้ แต่ถ้ายังไม่ถึง 20 ต้องมีคนยินยอม

“การหมั้นจะทำได้ต่อเมื่อบุคคลทั้งสองฝ่ายมีอายุสิบแปดปีบริบูรณ์แล้ว” หมั้นฝ่าฝืนเป็นโมฆะ (มาตรา 1435 วรรคหนึ่ง แก้ไขโดยฉบับที่ 24 พ.ศ. 2567) มาตรานี้ไม่มีข้อยกเว้นให้ศาลอนุญาต ต่างจากการสมรส

แต่คนอายุ 18–19 ปียังเป็นผู้เยาว์ เพราะบรรลุนิติภาวะเมื่ออายุ 20 ปีบริบูรณ์ (มาตรา 19) ผู้เยาว์จะหมั้นได้ต้องได้รับความยินยอมจากบิดามารดา (หรือบิดาหรือมารดา ผู้รับบุตรบุญธรรม ผู้ปกครอง ตามกรณี) ถ้าไม่ได้รับความยินยอม การหมั้นเป็นโมฆียะ (มาตรา 1436)

อายุกับความยินยอม: ผลของการหมั้น

อายุความยินยอมผล
ฝ่ายใดยังไม่ครบ 18มีหรือไม่มีก็ตามโมฆะ (1435)
18–19 ปี (ผู้เยาว์)ได้รับความยินยอมสมบูรณ์
18–19 ปี (ผู้เยาว์)ไม่ได้รับความยินยอมโมฆียะ (1436)
20 ปีขึ้นไปไม่ต้องขอใครสมบูรณ์

ของหมั้น กับ สินสอด

เรื่องของหมั้นสินสอด
ใครให้ฝ่ายผู้หมั้นฝ่ายผู้หมั้น
ให้ใครผู้รับหมั้นบิดามารดา ผู้รับบุตรบุญธรรม หรือผู้ปกครองฝ่ายผู้รับหมั้น
เพื่ออะไรเป็นหลักฐานว่าจะสมรสตอบแทนที่ผู้รับหมั้นยอมสมรส
ตกแก่ใครตกเป็นสิทธิแก่ผู้รับหมั้นเมื่อหมั้นผู้ที่ได้รับ (บิดามารดาฯ)

การหมั้นสมบูรณ์เมื่อฝ่ายผู้หมั้นส่งมอบหรือโอนของหมั้นให้ผู้รับหมั้น (มาตรา 1437) ไม่มีของหมั้นก็ไม่เป็นการหมั้นที่สมบูรณ์ ส่วนสินสอดไม่ใช่เงื่อนไขของการหมั้น

เมื่อไม่ได้สมรสกัน: ใครคืนอะไร

บังคับให้สมรสไม่ได้ (มาตรา 1438)หมั้นแล้วฟ้องให้ศาลบังคับสมรสไม่ได้ และข้อตกลงให้เบี้ยปรับเมื่อผิดสัญญาหมั้นเป็นโมฆะ
ผิดสัญญาหมั้น (มาตรา 1439)อีกฝ่ายเรียกค่าทดแทนได้ ถ้าฝ่ายผู้รับหมั้นเป็นฝ่ายผิด ต้องคืนของหมั้นด้วย
คู่หมั้นตายก่อนสมรส (มาตรา 1441)เรียกค่าทดแทนไม่ได้ และไม่ต้องคืนทั้งของหมั้นและสินสอด ไม่ว่าฝ่ายใดตาย
มีเหตุสำคัญเกิดแก่ผู้รับหมั้น (มาตรา 1442)ผู้หมั้นบอกเลิกได้ และผู้รับหมั้นต้องคืนของหมั้น
มีเหตุสำคัญเกิดแก่ผู้หมั้น (มาตรา 1443)ผู้รับหมั้นบอกเลิกได้ โดยไม่ต้องคืนของหมั้น
สินสอดคืนเมื่อใด (มาตรา 1437 วรรคสาม)เมื่อไม่มีการสมรสเพราะเหตุสำคัญที่เกิดแก่ผู้รับหมั้น หรือพฤติการณ์ที่ฝ่ายผู้รับหมั้นต้องรับผิดชอบ
อายุความ 6 เดือน (มาตรา 1447/1, 1447/2)เรียกค่าทดแทนเพราะผิดสัญญาหมั้น และเรียกคืนของหมั้น ภายในหกเดือนนับแต่วันที่ผิดสัญญาหมั้น (เรียกคืนของหมั้นตามมาตรา 1442 นับแต่วันบอกเลิก)
นายต้นมอบสร้อยทองเป็นของหมั้นให้นางสาวฝน และมอบเงินสินสอดให้พ่อแม่ของนางสาวฝน ต่อมานางสาวฝนไปหมั้นกับคนอื่นและไม่ยอมสมรสกับนายต้น นายต้นเรียกอะไรคืนได้บ้าง
คิด 1ระบุบทบาท: นายต้นให้ของหมั้น จึงเป็น “ผู้หมั้น” นางสาวฝนเป็น “ผู้รับหมั้น”
คิด 2ใครผิดสัญญา: ผู้รับหมั้นเป็นฝ่ายผิด มาตรา 1439 ให้นายต้นเรียกค่าทดแทนได้ และผู้รับหมั้นต้องคืนของหมั้น
คิด 3สินสอด: ไม่มีการสมรสเพราะพฤติการณ์ที่ฝ่ายผู้รับหมั้นต้องรับผิดชอบ มาตรา 1437 วรรคสามให้เรียกสินสอดคืนได้
คิด 4เวลา: ต้องฟ้องภายใน 6 เดือนนับแต่วันที่ผิดสัญญาหมั้น (มาตรา 1447/1, 1447/2)
คำตอบ: เรียกได้ทั้งค่าทดแทน สร้อยทอง (ของหมั้น) และเงินสินสอด ภายใน 6 เดือนนับแต่วันที่ผิดสัญญาหมั้น
กับดัก: ถ้าเปลี่ยนโจทย์เป็น “นางสาวฝนเสียชีวิตก่อนสมรส” คำตอบกลับด้านทันที: ไม่ต้องคืนทั้งของหมั้นและสินสอด และเรียกค่าทดแทนไม่ได้ (มาตรา 1441)
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักให้อายุของคู่หมั้นแล้วถามว่าโมฆะ โมฆียะ หรือสมบูรณ์ และถามว่าของหมั้นตกเป็นของใคร จำคู่นี้: ต่ำกว่า 18 = โมฆะ / 18–19 ไม่มีคนยินยอม = โมฆียะ และของหมั้นเป็นของผู้รับหมั้น
3 · การสมรสออกบ่อย ต้องอ่าน

สมรสได้เมื่อ 18 ปี และต้องจดทะเบียนเท่านั้น

“การสมรสจะกระทำได้ต่อเมื่อบุคคลทั้งสองฝ่ายมีอายุสิบแปดปีบริบูรณ์แล้ว แต่ในกรณีมีเหตุอันสมควร ศาลอาจอนุญาตให้ทำการสมรสก่อนนั้นได้” (มาตรา 1448 แก้ไขโดยฉบับที่ 24 พ.ศ. 2567) สมรสแล้วบรรลุนิติภาวะ (มาตรา 20 ดูบทบุคคลและทรัพย์)

การสมรสมีได้เฉพาะเมื่อจดทะเบียนแล้วเท่านั้น (มาตรา 1457) และบุคคลสองคนต้องยินยอมเป็นคู่สมรสกัน แสดงความยินยอมโดยเปิดเผยต่อหน้านายทะเบียน ให้นายทะเบียนบันทึกไว้ (มาตรา 1458) จัดงานแต่งงานโดยไม่จดทะเบียนจึงยังไม่เป็นคู่สมรสตามกฎหมาย ผู้เยาว์ที่จะสมรสต้องได้รับความยินยอมแบบเดียวกับการหมั้น (มาตรา 1454 ให้นำมาตรา 1436 มาใช้)

สมรสไม่ได้ ถ้า…

วิกลจริตหรือศาลสั่งให้ไร้ความสามารถ (มาตรา 1449)ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นบุคคลวิกลจริต หรือเป็นคนไร้ความสามารถ
เป็นญาติสืบสายโลหิตโดยตรง หรือพี่น้อง (มาตรา 1450)ขึ้นไปหรือลงมาโดยตรง หรือพี่น้องร่วมบิดามารดาหรือร่วมบิดาหรือมารดา ถือตามสายโลหิต ไม่ว่าจะชอบด้วยกฎหมายหรือไม่
ผู้รับบุตรบุญธรรมกับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1451)สมรสกันไม่ได้
ยังมีคู่สมรสอยู่ (มาตรา 1452)บุคคลจะทำการสมรสในขณะที่ตนมีคู่สมรสอยู่ไม่ได้ (ห้ามสมรสซ้อน)

สมรสที่บกพร่อง: โมฆะ หรือ โมฆียะ

เหตุผลมาตรา
วิกลจริต/ไร้ความสามารถโมฆะ1449, 1495
ญาติสายตรง/พี่น้องโมฆะ1450, 1495
สมรสซ้อนโมฆะ1452, 1495
ไม่ได้ยินยอมต่อหน้านายทะเบียนโมฆะ1458, 1495
อายุไม่ถึง 18 ศาลไม่อนุญาตโมฆียะ1448, 1503
สำคัญผิดตัวคู่สมรสโมฆียะ1505
ถูกกลฉ้อฉลถึงขนาดโมฆียะ1506
ผู้เยาว์ไม่ได้รับความยินยอมโมฆียะ1509

การสมรสที่เป็นโมฆียะสิ้นสุดเมื่อศาลพิพากษาให้เพิกถอน (มาตรา 1502) ถ้าศาลยังไม่เพิกถอนจนทั้งสองมีอายุครบตามมาตรา 1448 (หรือในการสมรสระหว่างชายหญิง หญิงมีครรภ์ก่อนอายุครบ) ให้ถือว่าสมบูรณ์มาตั้งแต่เวลาสมรส และพ่อแม่หรือผู้ปกครองที่ให้ความยินยอมแล้วจะขอเพิกถอนไม่ได้ (มาตรา 1504)

หน้าที่ระหว่างคู่สมรส: “คู่สมรสต้องอยู่กินด้วยกันฉันคู่สมรส” และต้องช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูกันตามความสามารถและฐานะของตน (มาตรา 1461) การสมรสสิ้นสุดลงด้วยความตาย การหย่า หรือศาลพิพากษาให้เพิกถอน (มาตรา 1501)

ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) โจทย์สมรสมักให้เลือกว่ากรณีใด “เป็นโมฆะ” วิธีจำ: โมฆะมีสี่มาตราใน 1495 คือ 1449 1450 1452 1458 (ตัวบุคคลหรือการยินยอมต่อนายทะเบียนบกพร่อง) ส่วนเรื่องอายุ ความยินยอมของผู้เยาว์ สำคัญผิดตัว และกลฉ้อฉล เป็นโมฆียะ
4 · สินส่วนตัวและสินสมรสออกบ่อย ต้องอ่าน

ของเดิมเป็นของใครของมัน ของที่หาได้ระหว่างสมรสเป็นของร่วม

ถ้าไม่ได้ทำสัญญาก่อนสมรสไว้ ทรัพย์สินระหว่างคู่สมรสเป็นไปตามบรรพ 5 (มาตรา 1465) สัญญาก่อนสมรสต้องจดแจ้งไว้ในทะเบียนสมรสพร้อมการจดทะเบียนสมรส หรือทำเป็นหนังสือลงชื่อคู่สมรสและพยานอย่างน้อยสองคนแนบท้ายทะเบียนสมรส มิฉะนั้นเป็นโมฆะ (มาตรา 1466) และเมื่อสมรสแล้วจะเปลี่ยนแปลงเพิกถอนไม่ได้ เว้นแต่ศาลอนุญาต (มาตรา 1467)

แยกให้ขาด

สินส่วนตัว (1471)สินสมรส (1474)
มีอยู่ก่อนสมรสคู่สมรสได้มาระหว่างสมรส เช่น เงินเดือน
เครื่องใช้ส่วนตัว เครื่องแต่งกาย เครื่องประดับตามควรแก่ฐานะ เครื่องมือประกอบอาชีพได้มาระหว่างสมรสโดยพินัยกรรมหรือการให้เป็นหนังสือ ที่ระบุว่าเป็นสินสมรส
ได้มาระหว่างสมรสโดยรับมรดก หรือการให้โดยเสน่หาดอกผลของสินส่วนตัว เช่น ค่าเช่า ดอกเบี้ย
ของหมั้นสงสัยว่าเป็นสินสมรสหรือไม่ ให้สันนิษฐานว่าเป็นสินสมรส

สินส่วนตัวที่เอาไปแลก ซื้อของใหม่ หรือขายได้เงินมา ของใหม่หรือเงินนั้นยังเป็นสินส่วนตัว (มาตรา 1472) และสินส่วนตัวของฝ่ายใด ฝ่ายนั้นจัดการเอง (มาตรา 1473)

สินสมรสที่ต้องจัดการร่วมกัน หรือได้รับความยินยอมจากอีกฝ่าย (มาตรา 1476 มี 8 อนุ ตัวอย่าง)

ขาย แลกเปลี่ยน ขายฝาก ให้เช่าซื้อ จำนองอสังหาริมทรัพย์ หรือสังหาริมทรัพย์ที่อาจจำนองได้
ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปีเช่น ให้เช่าตึกแถวที่เป็นสินสมรส 5 ปี
ให้กู้ยืมเงิน และให้โดยเสน่หาเว้นแต่การให้ที่พอควรแก่ฐานานุรูปของครอบครัว เพื่อการกุศล การสังคม หรือตามหน้าที่ธรรมจรรยา
ประนีประนอมยอมความ หรือมอบให้อนุญาโตตุลาการรวมถึงนำทรัพย์สินไปเป็นประกันต่อเจ้าพนักงานหรือศาล

การจัดการสินสมรสนอกจากที่ระบุไว้ ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งทำได้เอง (มาตรา 1476 วรรคสอง) ถ้าฝ่ายหนึ่งทำเรื่องที่ต้องได้ความยินยอมไปลำพัง นิติกรรมนั้นไม่ได้เป็นโมฆะทันที แต่อีกฝ่ายฟ้องให้ศาลเพิกถอนได้ เว้นแต่ได้ให้สัตยาบันแล้ว หรือบุคคลภายนอกทำโดยสุจริตและเสียค่าตอบแทน ต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่รู้เหตุ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันทำนิติกรรม (มาตรา 1480)

ส.ต.ต.ภพ มีบ้านเช่าอยู่ก่อนสมรส หลังจดทะเบียนสมรสก็ให้เช่าต่อ ได้ค่าเช่าเดือนละ 8,000 บาท (ตัวเลขสมมติ) ระหว่างสมรสยังได้รับรถยนต์เป็นมรดกจากลุง บ้าน ค่าเช่า และรถยนต์เป็นทรัพย์ประเภทใด
คิด 1บ้าน: มีอยู่ก่อนสมรส จึงเป็นสินส่วนตัว (มาตรา 1471 (1))
คิด 2ค่าเช่า: เป็นดอกผลของสินส่วนตัว จึงเป็นสินสมรส (มาตรา 1474 (3))
คิด 3รถยนต์: ได้มาระหว่างสมรสก็จริง แต่ได้โดยการรับมรดก จึงเป็นสินส่วนตัว (มาตรา 1471 (3))
คำตอบ: บ้านและรถยนต์เป็นสินส่วนตัว ค่าเช่าเป็นสินสมรส
กับดัก: ตัวลวงคือ “ได้มาระหว่างสมรสเป็นสินสมรสทั้งหมด” ต้องดูวิธีที่ได้มาด้วย มรดกและการให้โดยเสน่หาเป็นสินส่วนตัว และ “ดอกผลของสินส่วนตัวก็เป็นสินส่วนตัว” ก็ผิด
5 · การหย่าอ่านถ้ามีเวลา

หย่าได้สองทาง: ยินยอมกัน หรือศาลพิพากษา

การหย่าทำได้โดยความยินยอมของทั้งสองฝ่าย หรือโดยคำพิพากษาของศาล การหย่าโดยยินยอมต้องทำเป็นหนังสือและมีพยานลงลายมือชื่ออย่างน้อยสองคน (มาตรา 1514) ถ้าจดทะเบียนสมรสไว้ การหย่าโดยยินยอมจะสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียนการหย่าแล้ว (มาตรา 1515)

เมื่อหย่ากัน ให้แบ่งสินสมรสให้คู่สมรสแต่ละฝ่ายได้ส่วนเท่ากัน (มาตรา 1533) สินส่วนตัวไม่ต้องแบ่ง

เหตุฟ้องหย่าที่มีตัวเลข (มาตรา 1516 ตัวอย่าง)

จงใจละทิ้งร้างเกินหนึ่งปีมาตรา 1516 (4)
ต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุก และถูกจำคุกเกินหนึ่งปีในความผิดที่อีกฝ่ายไม่มีส่วนหรือไม่รู้เห็น และการเป็นคู่สมรสต่อไปทำให้อีกฝ่ายเดือดร้อนเกินควร (มาตรา 1516 (4/1))
สมัครใจแยกกันอยู่เกินสามปีเพราะอยู่ร่วมกันโดยปกติสุขไม่ได้ หรือแยกกันอยู่ตามคำสั่งศาลเกินสามปี (มาตรา 1516 (4/2))
ถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ หรือหายไปเกินสามปีไปจากภูมิลำเนาโดยไม่มีใครทราบแน่ว่าเป็นตายร้ายดีอย่างไร (มาตรา 1516 (5))
วิกลจริตตลอดมาเกินสามปียากจะหาย และถึงขนาดทนอยู่ร่วมกันต่อไปไม่ได้ (มาตรา 1516 (7))
6 · มรดกและทายาทโดยธรรมออกบ่อย ต้องอ่าน

หกลำดับเท่านั้น ลำดับก่อนตัดลำดับหลัง

เมื่อบุคคลใดตาย มรดกตกทอดแก่ทายาท (มาตรา 1599) กองมรดกคือทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย รวมทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิด (เช่น หนี้) เว้นแต่สิ่งที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ (มาตรา 1600) ทายาทมีสองแบบ: ทายาทโดยธรรม (มีสิทธิตามกฎหมาย) และผู้รับพินัยกรรม (มาตรา 1603)

ทายาทต้องมีสภาพบุคคล หรือเป็นทารกในครรภ์ที่ต่อมาคลอดแล้วอยู่รอด ในเวลาที่เจ้ามรดกตาย เด็กที่เกิดมารอดภายในสามร้อยสิบวันนับแต่เจ้ามรดกตาย ให้ถือว่าเป็นทารกในครรภ์อยู่ในเวลานั้น (มาตรา 1604) ถ้าตายโดยไม่ทำพินัยกรรม หรือพินัยกรรมไม่มีผล ให้แบ่งมรดกแก่ทายาทโดยธรรม (มาตรา 1620)

1ผู้สืบสันดานเช่น บุตร หลาน (บุตรบุญธรรม และบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว ถือเป็นผู้สืบสันดาน มาตรา 1627)
2บิดามารดาถ้ามีผู้สืบสันดานด้วย บิดามารดาได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร (มาตรา 1630 วรรคสอง)
3พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
4พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
5ปู่ ย่า ตา ยาย
6ลุง ป้า น้า อา

ตราบใดที่ลำดับก่อนยังมีคนมีชีวิตอยู่ (หรือมีผู้รับมรดกแทนที่) ลำดับถัดลงไปไม่มีสิทธิเลย (มาตรา 1630 วรรคหนึ่ง) ข้อยกเว้นเดียวคือบิดามารดาที่ได้ร่วมกับผู้สืบสันดาน ทายาทในลำดับเดียวกันได้ส่วนเท่ากัน (มาตรา 1633) และคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นทายาทโดยธรรมด้วย ตามส่วนแบ่งพิเศษในมาตรา 1635 (มาตรา 1629)

คู่สมรสได้เท่าไร (มาตรา 1635)

ถ้ามีทายาทลำดับคู่สมรสได้อนุ
1 ผู้สืบสันดานเท่ากับบุตรหนึ่งคน(1)
3 พี่น้องร่วมบิดามารดา หรือ 2 บิดามารดา (ไม่มีลำดับ 1)กึ่งหนึ่ง(2)
4, 5 หรือ 6สองในสาม(3)
ไม่มีทายาทเลยทั้งหมด(4)

ถ้าไม่มีทั้งทายาทโดยธรรมและผู้รับพินัยกรรม มรดกตกทอดแก่แผ่นดิน (มาตรา 1753) คำอธิบายของเรา: ก่อนแบ่งมรดกของผู้ตายที่มีคู่สมรส ต้องแยกสินสมรสส่วนของคู่สมรสที่ยังอยู่ออกก่อน ตัวอย่างในบทนี้จึงให้ตัวเลข “กองมรดก” ที่แยกแล้ว

ด.ต.ชัยตาย ไม่ได้ทำพินัยกรรม กองมรดก 600,000 บาท (ตัวเลขสมมติ) มีคู่สมรส บุตร 2 คน และบิดามารดายังมีชีวิตอยู่ทั้งสองคน แต่ละคนได้เท่าไร
คิด 1ลำดับ 1 มีบุตร 2 คน จึงได้รับมรดก
คิด 2บิดามารดาเป็นลำดับ 2 แต่มีผู้สืบสันดานอยู่ด้วย มาตรา 1630 วรรคสองให้ได้ส่วนเสมือนบุตร: บิดา 1 ส่วน มารดา 1 ส่วน
คิด 3คู่สมรส: มีผู้สืบสันดาน จึงได้ส่วนเท่ากับบุตรหนึ่งคน (มาตรา 1635 (1)): 1 ส่วน
คิด 4รวม 2 + 2 + 1 = 5 ส่วน แล้วคำนวณ 600,000 ÷ 5 = 120,000 บาท
คำตอบ: บุตรแต่ละคน บิดา มารดา และคู่สมรส ได้คนละ 120,000 บาท
กับดัก: ตัวลวงคือ “บิดามารดาไม่ได้ เพราะลำดับ 1 ตัดลำดับ 2” ซึ่งลืมข้อยกเว้นของมาตรา 1630 วรรคสอง และ “คู่สมรสได้กึ่งหนึ่ง” ซึ่งเป็นกรณีไม่มีผู้สืบสันดาน

กฎเสริมที่ข้อสอบชอบหยิบมาหลอก

รับมรดกแทนที่ (มาตรา 1639)ทายาทลำดับ 1, 3, 4, 6 ที่ตายหรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย ให้ผู้สืบสันดานของเขารับแทน ลำดับ 2 (บิดามารดา) และ 5 (ปู่ย่าตายาย) ไม่มีการรับมรดกแทนที่
ผู้รับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/29)“การรับบุตรบุญธรรมไม่ก่อให้เกิดสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรม” คือผู้รับบุตรบุญธรรมไม่เป็นทายาทโดยธรรมของบุตรบุญธรรม ในทางกลับกัน บุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานของผู้รับ (มาตรา 1627)
ผู้ไม่สมควร (มาตรา 1606)เช่น ผู้ที่ต้องคำพิพากษาถึงที่สุดว่าเจตนาฆ่าหรือพยายามฆ่าเจ้ามรดก หรือผู้ที่ปลอม ทำลาย หรือปิดบังพินัยกรรม ถูกกำจัดมิให้รับมรดก
ยักย้ายหรือปิดบังมรดก (มาตรา 1605)โดยฉ้อฉล เท่าส่วนของตนหรือมากกว่า ถูกกำจัดไม่ให้ได้มรดกเลย ถ้าน้อยกว่าส่วนของตน ถูกกำจัดเฉพาะส่วนที่ยักย้ายหรือปิดบัง
อายุความคดีมรดก (มาตรา 1754)หนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทโดยธรรมรู้หรือควรรู้ถึงความตาย และสิทธิเรียกร้องตามมาตรานี้ไม่เกินสิบปีนับแต่เจ้ามรดกตาย
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักถามว่าทายาทลำดับที่หนึ่งหรือลำดับใดได้ก่อน ให้ท่องเรียงหกลำดับให้คล่อง แล้วฝึกสองจุดที่ทำให้พลาด: บิดามารดาได้ร่วมกับบุตร และคู่สมรสไม่อยู่ในหกลำดับแต่มีส่วนแบ่งตามมาตรา 1635
7 · พินัยกรรมออกบ่อย ต้องอ่าน

ต้องทำตามแบบ และต้องอายุครบ 15 ปี

พินัยกรรมคือการแสดงเจตนากำหนดการเผื่อตาย ในเรื่องทรัพย์สินของตนหรือการอื่น ให้มีผลเมื่อตนตาย (มาตรา 1646) พินัยกรรมทำได้เฉพาะตามแบบที่บัญญัติไว้ (มาตรา 1655) ทำผิดแบบเป็นโมฆะ (มาตรา 1705)

อายุ: พินัยกรรมของคนอายุยังไม่ครบสิบห้าปีบริบูรณ์เป็นโมฆะ (มาตรา 1703) ผู้เยาว์อายุ 15 ปีขึ้นไปทำได้เองโดยไม่ต้องขอความยินยอม (มาตรา 25 ดูบทบุคคลและทรัพย์) พินัยกรรมของคนที่ศาลสั่งให้ไร้ความสามารถเป็นโมฆะ ถ้าศาลยังไม่สั่ง จะเสียเปล่าเมื่อพิสูจน์ได้ว่าขณะทำจริตวิกลอยู่ (มาตรา 1704)

แบบพินัยกรรมที่ควรรู้

แบบสาระสำคัญมาตรา
แบบธรรมดาทำเป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี ผู้ทำลงชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน พยานลงชื่อรับรองขณะนั้น1656
เขียนเองทั้งฉบับเขียนด้วยมือตนเองทั้งข้อความ วันเดือนปี และลายมือชื่อ ไม่ได้บังคับให้มีพยาน1657
เอกสารฝ่ายเมืองแจ้งข้อความต่อกรมการอำเภอ ต่อหน้าพยานอีกอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน กรมการอำเภอจดและอ่านให้ฟัง1658
เอกสารลับลงชื่อ ผนึก ลงชื่อคาบรอยผนึก นำไปแสดงต่อกรมการอำเภอและพยานอย่างน้อย 2 คน1660
ด้วยวาจาเฉพาะพฤติการณ์พิเศษ เช่น อันตรายใกล้ความตาย โรคระบาด สงคราม แสดงต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คน1663

แบบเขียนเองทั้งฉบับ จะใช้การพิมพ์ลายนิ้วมือหรือแกงไดแทนลายมือชื่อไม่ได้ เพราะมาตรา 1657 ห้ามใช้มาตรา 9 (ที่ให้ลายพิมพ์นิ้วมือ แกงได หรือตราประทับ ซึ่งมีพยานรับรองสองคน เสมอกับลายมือชื่อ) กับพินัยกรรมแบบนี้ ส่วนแบบด้วยวาจา พยานสองคนต้องไปแสดงตนต่อกรมการอำเภอโดยไม่ชักช้า (มาตรา 1663)

ใครเป็นพยาน และใครรับทรัพย์ไม่ได้

เป็นพยานในพินัยกรรมไม่ได้ (มาตรา 1670)ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ, บุคคลวิกลจริตหรือคนเสมือนไร้ความสามารถ, คนหูหนวก เป็นใบ้ หรือจักษุบอดทั้งสองข้าง
รับทรัพย์ตามพินัยกรรมไม่ได้ (มาตรา 1653)ผู้เขียนหรือพยานในพินัยกรรม และคู่สมรสของผู้เขียนหรือพยาน ข้อกำหนดที่ฝ่าฝืนเป็นโมฆะ (มาตรา 1705)
นายมั่นพิมพ์พินัยกรรมด้วยคอมพิวเตอร์ ยกที่ดินให้หลาน ลงวันที่ แล้วลงลายมือชื่อต่อหน้าเพื่อนบ้านสองคนพร้อมกัน ซึ่งลงชื่อรับรองทันที พินัยกรรมนี้ใช้ได้หรือไม่
คิด 1พิมพ์ ไม่ได้เขียนด้วยมือ จึงไม่ใช่แบบเขียนเองทั้งฉบับ ต้องดูแบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ซึ่งให้ “ทำเป็นหนังสือ” และมาตรา 9 ว่าหนังสือที่กฎหมายบังคับ ผู้ทำไม่จำเป็นต้องเขียนเอง แต่ต้องลงลายมือชื่อ
คิด 2แบบธรรมดา: เป็นหนังสือ ลงวันเดือนปี ผู้ทำลงชื่อต่อหน้าพยาน 2 คนพร้อมกัน พยานลงชื่อรับรองขณะนั้น ครบทุกข้อ
คิด 3ตรวจพยาน: เพื่อนบ้านไม่ใช่ผู้รับทรัพย์หรือคู่สมรสของผู้รับทรัพย์ (มาตรา 1653) และโจทย์ไม่มีเหตุตามมาตรา 1670
คำตอบ: ใช้ได้ เป็นพินัยกรรมแบบธรรมดา
กับดัก: อย่าตอบว่า “ใช้ไม่ได้เพราะไม่ได้เขียนด้วยลายมือ” ลายมือทั้งฉบับเป็นเงื่อนไขของแบบเขียนเองเท่านั้น
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักถามอายุทำพินัยกรรม (15 ปีบริบูรณ์) และผลเมื่ออายุไม่ถึง (โมฆะ ให้สัตยาบันแก้ไม่ได้) บางครั้งให้สถานการณ์แล้วถามว่าเป็นแบบใดหรือขาดองค์ประกอบใด
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผล
คิดว่าหมั้นได้เมื่อศาลอนุญาต เหมือนการสมรส · เกิดเพราะมาตรา 1448 มีข้อยกเว้นให้ศาลอนุญาต วิธีแก้: มาตรา 1435 เรื่องหมั้นไม่มีข้อยกเว้น อายุไม่ครบ 18 ปีบริบูรณ์หมั้นแล้วเป็นโมฆะเสมอ
คิดว่าอายุ 18 แล้วหมั้นหรือสมรสได้โดยไม่ต้องขอใคร · เกิดจากจำแค่ตัวเลข 18 วิธีแก้: อายุ 18–19 ปียังเป็นผู้เยาว์ ต้องได้รับความยินยอม (มาตรา 1436, 1454) ไม่ได้รับเป็นโมฆียะ (มาตรา 1436, 1509)
ตอบว่าของหมั้นเป็นของพ่อแม่ฝ่ายผู้รับหมั้น · เกิดจากสับกับสินสอด วิธีแก้: ของหมั้นตกเป็นสิทธิแก่ผู้รับหมั้น ส่วนสินสอดให้แก่บิดามารดา ผู้รับบุตรบุญธรรม หรือผู้ปกครองฝ่ายผู้รับหมั้น (มาตรา 1437) และของหมั้นเป็นสินส่วนตัวของผู้รับหมั้น (มาตรา 1471 (4))
คิดว่าบุตรมีชีวิตอยู่แล้ว พ่อแม่ของผู้ตายไม่ได้มรดก · เกิดจากใช้หลักลำดับก่อนตัดลำดับหลังโดยลืมข้อยกเว้น วิธีแก้: มาตรา 1630 วรรคสองให้บิดามารดาได้ส่วนแบ่งเสมือนบุตร เมื่อมีผู้สืบสันดานอยู่
คิดว่าพินัยกรรมของเด็กอายุ 14 ปี พ่อแม่ให้สัตยาบันแล้วใช้ได้ · เกิดจากสับโมฆะกับโมฆียะ วิธีแก้: มาตรา 1703 ให้เป็นโมฆะ ซึ่งเสียเปล่ามาตั้งแต่ต้น ให้สัตยาบันไม่ได้
เช็กความเข้าใจ

ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ

นายเอก อายุ 19 ปี กับนางสาวบัว อายุ 17 ปี จัดพิธีหมั้นโดยพ่อแม่ของทั้งสองฝ่ายยินยอมและมาร่วมงาน การหมั้นนี้มีผลอย่างไร
ฝ่ายผู้หมั้นมอบแหวนเพชรเป็นของหมั้นแก่ผู้รับหมั้น และมอบเงินสินสอดแก่บิดามารดาของผู้รับหมั้น ต่อมาผู้รับหมั้นประสบอุบัติเหตุเสียชีวิตก่อนสมรส ฝ่ายผู้หมั้นเรียกอะไรคืนได้
นางสาวน้ำมีคอนโดก่อนจดทะเบียนสมรส หลังสมรสได้ให้คนอื่นเช่า ค่าเช่าที่ได้ระหว่างสมรสเป็นทรัพย์ประเภทใด
นายดินตายโดยไม่ทำพินัยกรรม ไม่มีบุตร บิดามารดาตายไปก่อนแล้ว เหลือคู่สมรส พี่ชายร่วมบิดามารดาเดียวกัน 1 คน และปู่ มรดกตกแก่ใครอย่างไร
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองอธิบายด้วยคำของตัวเองว่า ทำไมคนอายุ 19 ปีที่หมั้นโดยไม่มีพ่อแม่ยินยอมจึงได้ผลต่างจากคนอายุ 17 ปีที่หมั้นโดยพ่อแม่ยินยอม
แบบทดสอบท้ายบท10 ข้อ ทำได้ 8 ข้อขึ้นไปถือว่าผ่าน และปลดล็อกบทถัดไปในแผน ข้อที่ตอบผิดจะกลับมาให้ทบทวนในอีกไม่กี่วัน พร้อมคำอธิบายเดิมเริ่มทำ 10 ข้อเปิดหน้าสรุปของหัวข้อนี้