แผน 12 วัน · วันที่ 6บทที่ 3 จาก 6 ในหัวข้อนี้
~32 นาที
กฎหมายที่ประชาชนควรรู้

นิติกรรมและสัญญาใกล้ตัว

แยกนิติกรรมกับนิติเหตุ บอกได้ว่าเมื่อไรสัญญาเป็นโมฆะ เมื่อไรเป็นโมฆียะ และเมื่อไรแค่ฟ้องร้องไม่ได้ แล้วจำกฎสำคัญของสัญญาที่เจอในชีวิตจริง ทั้งซื้อขาย ขายฝาก เช่า เช่าซื้อ ยืม กู้ยืม ดอกเบี้ย ค้ำประกัน จำนอง และจำนำ

ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ

1 · บทนี้เรียนอะไรออกบ่อย ต้องอ่าน

สัญญาที่ทุกคนทำอยู่ทุกวัน

ซื้อของ เช่าห้อง ผ่อนรถ ยืมเงินเพื่อน เซ็นค้ำประกันให้ญาติ ทั้งหมดนี้คือนิติกรรมและสัญญาในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) บทนี้สอนสองเรื่อง ครึ่งแรกคือหลักของนิติกรรม ว่าเมื่อไรใช้ได้ เมื่อไรเสียเปล่า ครึ่งหลังคือกฎเด่นของสัญญาแต่ละชนิด

เรื่องบุคคล ผู้เยาว์ และทรัพย์ อยู่ในบทที่ 2 ของหัวข้อนี้ บทนี้หยิบมาใช้เท่าที่จำเป็นเท่านั้น

ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย คำอธิบายเชิงหลักการ เช่น นิติกรรมกับนิติเหตุต่างกันอย่างไร หรือการแบ่ง “แบบ” กับ “หลักฐาน” เป็นความรู้ทั่วไปทางกฎหมายที่ตำราใช้สอน จึงไม่มีมาตราอ้างอิง ส่วนกฎทุกข้อที่ให้จำ อ้างตามมาตราของ ป.พ.พ. ฉบับปรับปรุงล่าสุด
ข้อมูล ณ 17 พ.ย. 2569ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับปรับปรุงล่าสุดของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา มาตราที่ถูกแก้ไขจะบอกชื่อกฎหมายที่แก้ไว้ในเนื้อหา
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) เรื่องในบทนี้มีราว 1 ใน 7 ของข้อกฎหมาย ที่เจอบ่อยคือ เช่าทรัพย์ เช่าซื้อ จำนำ นิติกรรมกับนิติเหตุ และโมฆะกับโมฆียะ รูปแบบที่พบมากคือให้สถานการณ์สั้น ๆ แล้วถามว่าสัญญามีผลอย่างไร ต้องทำเป็นหนังสือหรือไม่ หรือถามตัวเลข เช่น ระยะเวลาไถ่ ดอกเบี้ยสูงสุด
2 · นิติกรรม โมฆะ และโมฆียะออกบ่อย ต้องอ่าน

ตั้งใจผูกพันไหม แล้วผิดตรงไหน

มาตรา 149 ให้ความหมายว่า นิติกรรม คือ “การใด ๆ อันทำลงโดยชอบด้วยกฎหมายและด้วยใจสมัคร มุ่งโดยตรงต่อการผูกนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคล เพื่อจะก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน หรือระงับซึ่งสิทธิ” จำเป็นห้าคำ คือ ชอบด้วยกฎหมาย ใจสมัคร มุ่งผูกพัน ระหว่างบุคคล และเพื่อเปลี่ยนแปลงสิทธิ

สัญญาคือนิติกรรมที่ต้องมีสองฝ่าย ฝ่ายหนึ่งเสนอ อีกฝ่ายสนองรับ ถ้าอยู่ห่างกัน สัญญาเกิดเมื่อคำบอกกล่าวสนองไปถึงผู้เสนอ (มาตรา 361) ไม่ใช่ตอนที่ผู้สนองส่งออกไป

นิติกรรมกับนิติเหตุ

นิติกรรมนิติเหตุ
เจตนาผูกพันมี ตั้งใจให้เกิดผลทางกฎหมายไม่มี ผลเกิดเพราะกฎหมายกำหนด
ตัวอย่างซื้อขาย เช่า กู้ยืม ทำพินัยกรรมละเมิด การเกิด การตาย ลาภมิควรได้

วิธีจำ: ถามว่า “เขาตั้งใจให้เกิดสิทธิหน้าที่ไหม” ขับรถชนคนโดยประมาทก็ต้องจ่ายค่าเสียหาย แต่ไม่มีใครตั้งใจเข้าผูกพัน จึงเป็นนิติเหตุ นิติกรรมยังแบ่งเป็นฝ่ายเดียว (เช่น พินัยกรรม คำมั่น) กับสองฝ่ายซึ่งก็คือสัญญา

โมฆะกับโมฆียะ

โมฆะโมฆียะ
ความหมายเสียเปล่า ไม่มีผลตั้งแต่ต้นมีผลไปก่อน จนกว่าจะถูกบอกล้าง
เหตุวัตถุประสงค์ต้องห้าม พ้นวิสัย ขัดศีลธรรม (150) ผิดแบบ (152) เจตนาลวง (155) สำคัญผิดในสาระสำคัญ (156)ผิดเรื่องความสามารถ (153) กลฉ้อฉล (159) ข่มขู่ (164)
ให้สัตยาบันไม่ได้ (172)ได้ สมบูรณ์มาแต่เริ่มแรก (177)
ใครยกขึ้นอ้างผู้มีส่วนได้เสียคนใดก็ได้ (172)เฉพาะผู้มีสิทธิบอกล้าง (175)
ระยะเวลาไม่มีกำหนดบอกล้างภายใน 1 ปีนับแต่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกิน 10 ปีนับแต่ทำ (181)

โมฆียะกรรมที่ถูกบอกล้างแล้ว ให้ถือว่าเป็นโมฆะมาแต่เริ่มแรก และคู่กรณีกลับคืนสู่ฐานะเดิม (มาตรา 176) ส่วนการให้สัตยาบันจะสมบูรณ์ต่อเมื่อทำหลังจากเหตุที่ทำให้เป็นโมฆียะหมดไปแล้ว เช่น พ้นจากการถูกข่มขู่แล้ว (มาตรา 179) ผู้เยาว์ทำนิติกรรมโดยไม่ได้รับความยินยอมเป็นตัวอย่างของมาตรา 153 รายละเอียดอยู่ในบทที่ 2 ของหัวข้อนี้

นาย ก. ถูกขู่ว่าจะทำร้ายลูกถ้าไม่ยอมขายรถให้ ต่อมาเหตุข่มขู่หมดไปแล้ว นาย ก. ยังรับเงินงวดสุดท้ายโดยไม่ทักท้วง สัญญามีผลอย่างไร
คิด 1ข่มขู่ที่ร้ายแรงถึงขนาดจนยอมทำ เป็นเหตุให้เป็นโมฆียะ (มาตรา 164) ไม่ใช่โมฆะ
คิด 2โมฆียะมีผลไปก่อน นาย ก. เลือกได้ว่าจะบอกล้างหรือให้สัตยาบัน (มาตรา 175, 177)
คิด 3การให้สัตยาบันต้องทำหลังเหตุข่มขู่หมดไป (มาตรา 179) ซึ่งนาย ก. ทำในภายหลังแล้ว
คิด 4หลังเวลาที่ให้สัตยาบันได้ ถ้าผู้มีสิทธิบอกล้างรับชำระหนี้หรือทำการอื่นที่แสดงว่ายอมรับ โดยไม่สงวนสิทธิไว้แจ้งชัด ให้ถือว่าเป็นการให้สัตยาบัน (มาตรา 180)
คำตอบ: สัญญาเป็นโมฆียะ ถ้าการกระทำของนาย ก. ถือเป็นการให้สัตยาบัน สัญญาก็สมบูรณ์มาแต่เริ่มแรก บอกล้างอีกไม่ได้
กับดัก: ตัวลวงที่พบบ่อยคือ “ข่มขู่ = โมฆะ” ให้จำว่าเจตนาที่บกพร่องเพราะถูกหลอกหรือถูกขู่เป็นโมฆียะ ส่วนโมฆะคือเรื่องต้องห้าม ผิดแบบ ลวงกันเอง หรือสำคัญผิดในสาระสำคัญ
3 · แบบกับหลักฐานออกบ่อย ต้องอ่าน

โมฆะ หรือแค่ฟ้องร้องไม่ได้

ข้อสอบชอบให้แยกสองคำนี้ (จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม การประเมินของเรา) แบบ คือสิ่งที่กฎหมายบังคับว่าต้องทำ เช่น ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน ถ้าไม่ทำ สัญญาเป็นโมฆะ (มาตรา 152) ส่วนหลักฐานเป็นหนังสือ คือกระดาษที่มีลายมือชื่อฝ่ายที่ต้องรับผิด ถ้าไม่มี สัญญายังสมบูรณ์ แต่ฟ้องร้องให้บังคับคดีไม่ได้

ต้องทำอะไร ถ้าไม่ทำเป็นอย่างไร

สัญญากฎหมายกำหนดถ้าไม่ทำ
ซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ เรือ 5 ตันขึ้นไป แพ สัตว์พาหนะหนังสือ + จดทะเบียนโมฆะ (456)
เช่าซื้อทำเป็นหนังสือโมฆะ (572)
จำนองหนังสือ + จดทะเบียนโมฆะ (714 ประกอบ 152)
จะซื้อจะขายทรัพย์ข้างบน หรือซื้อขายสังหาฯ 20,000 บาทขึ้นไปหลักฐานเป็นหนังสือ หรือวางมัดจำ หรือชำระบางส่วนฟ้องไม่ได้ (456)
เช่าอสังหาริมทรัพย์หลักฐานเป็นหนังสือฟ้องไม่ได้ (538)
กู้ยืมเงินกว่า 2,000 บาทหลักฐาน ลงชื่อผู้ยืมฟ้องไม่ได้ (653)
ค้ำประกันหลักฐาน ลงชื่อผู้ค้ำฟ้องไม่ได้ (680)

มาตรา 456 แก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 14) พ.ศ. 2548 และมาตรา 653 วรรคหนึ่งแก้ไขโดยฉบับเดียวกัน ตัวเลขในตารางเป็นตัวบทปัจจุบัน

สัญญาที่เกิดเมื่อส่งมอบ

ยืมใช้คงรูปบริบูรณ์ต่อเมื่อส่งมอบทรัพย์สินที่ให้ยืม (มาตรา 641)
ยืมใช้สิ้นเปลืองรวมถึงกู้ยืมเงิน บริบูรณ์ต่อเมื่อส่งมอบทรัพย์สินที่ยืม (มาตรา 650)
จำนำผู้จำนำต้อง “ส่งมอบ” สังหาริมทรัพย์ให้ผู้รับจำนำ (มาตรา 747)
นาย ก. ทำหนังสือให้นาย ข. เช่าที่ดิน 10 ปี ลงชื่อกันครบแต่ไม่ได้จดทะเบียน ปีที่ 4 นาย ก. จะให้นาย ข. ออก นาย ข. ฟ้องบังคับตามสัญญาได้แค่ไหน
คิด 1เช่าอสังหาริมทรัพย์มีหลักฐานเป็นหนังสือแล้ว จึงฟ้องได้ (มาตรา 538 ตอนต้น)
คิด 2แต่เช่ากว่า 3 ปี ถ้าไม่ได้ทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน ฟ้องบังคับได้เพียง 3 ปี (มาตรา 538 ตอนท้าย)
คิด 3สัญญาไม่เป็นโมฆะ เพราะมาตรานี้ใช้คำว่า “ฟ้องร้องให้บังคับคดีได้แต่เพียงสามปี” ไม่ใช่ “เป็นโมฆะ”
คำตอบ: ฟ้องบังคับได้เพียง 3 ปีแรก ปีที่ 4 เป็นต้นไปนาย ข. อ้างสัญญาบังคับนาย ก. ไม่ได้
กับดัก: อย่าตอบว่า “สัญญาเป็นโมฆะทั้งหมด” หรือ “ใช้ได้ครบ 10 ปีเพราะมีหนังสือ” จุดที่ขาดคือการจดทะเบียน
4 · ซื้อขาย ขายฝาก เช่า เช่าซื้อออกบ่อย ต้องอ่าน

ใครเป็นเจ้าของ เมื่อไร และนานแค่ไหน

ซื้อขายคือผู้ขายโอนกรรมสิทธิ์ ผู้ซื้อตกลงใช้ราคา (มาตรา 453) จุดที่ออกสอบคือ กรรมสิทธิ์โอนไปยังผู้ซื้อตั้งแต่ขณะทำสัญญา (มาตรา 458) ไม่ต้องรอส่งมอบหรือจ่ายเงินครบ เว้นแต่สัญญามีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลา เช่น “โอนเมื่อจ่ายครบ” กรรมสิทธิ์จึงรอจนเงื่อนไขสำเร็จ (มาตรา 459)

ขายฝากคือซื้อขายที่กรรมสิทธิ์ไปอยู่กับผู้ซื้อแล้ว แต่ตกลงกันว่าผู้ขายไถ่คืนได้ (มาตรา 491)

10
ปี ไถ่อสังหาริมทรัพย์ห้ามใช้สิทธิไถ่เมื่อพ้น 10 ปีนับแต่เวลาซื้อขาย (มาตรา 494 (1))
3
ปี ไถ่สังหาริมทรัพย์ห้ามใช้สิทธิไถ่เมื่อพ้น 3 ปีนับแต่เวลาซื้อขาย (มาตรา 494 (2)) ถ้าสัญญาเขียนนานกว่านี้ ให้ลดลงมาเป็น 10 ปีและ 3 ปี (มาตรา 495)
15
ร้อยละต่อปี เพดานสินไถ่ถ้าสินไถ่สูงกว่าราคาขายฝากที่แท้จริงเกินร้อยละ 15 ต่อปี ให้ไถ่ได้ตามราคาจริงรวมประโยชน์ตอบแทนร้อยละ 15 ต่อปี (มาตรา 499 วรรคสอง เพิ่มโดย (ฉบับที่ 12) พ.ศ. 2541)

ขยายเวลาไถ่ได้ แต่รวมแล้วต้องไม่เกินกำหนดในมาตรา 494 และอย่างน้อยต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้รับไถ่ (มาตรา 496 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 12) พ.ศ. 2541) ถ้าผู้รับไถ่ไม่ยอมรับเงิน ผู้ไถ่วางทรัพย์อันเป็นสินไถ่ที่สำนักงานวางทรัพย์ภายในกำหนดได้ (มาตรา 492)

ข้อยกเว้นที่ควรรู้ การขายฝากที่ดินเพื่อเกษตรกรรมหรือที่อยู่อาศัยมีกฎหมายเฉพาะกำหนดเงื่อนไขเพิ่มเติม บทนี้สอนเฉพาะกฎใน ป.พ.พ. ซึ่งเป็นหลักทั่วไป

เช่าทรัพย์: กฎที่ต้องจำ

เรื่องกฎมาตรา
ความหมายได้ใช้ทรัพย์ชั่วระยะเวลาจำกัด โดยจ่ายค่าเช่า537
เช่าอสังหาฯ นานสุด30 ปี เกินให้ลดลงเป็น 30 ปี ต่อสัญญาได้อีกไม่เกิน 30 ปี540
ตลอดอายุผู้เช่าหรือผู้ให้เช่าทำได้541
ให้เช่าช่วงทำไม่ได้ เว้นแต่สัญญายอม ฝ่าฝืนบอกเลิกได้544
ซ่อมแซมผู้ให้เช่าซ่อมที่จำเป็น ผู้เช่าซ่อมเล็กน้อย550, 553
ขายทรัพย์ที่เช่าเช่าอสังหาฯ ไม่ระงับ ผู้ซื้อรับสิทธิหน้าที่ไปด้วย569
ครบกำหนดระงับเองโดยไม่ต้องบอกกล่าว564
ครบแล้วยังอยู่ ผู้ให้เช่าไม่ทักท้วงถือว่าทำสัญญาใหม่ไม่มีกำหนดเวลา570

ถ้าสัญญาไม่กำหนดเวลาเช่า ฝ่ายใดจะบอกเลิกก็ได้เมื่อสุดระยะชำระค่าเช่า โดยบอกล่วงหน้าอย่างน้อยหนึ่งระยะชำระค่าเช่า แต่ไม่จำเป็นต้องเกินสองเดือน (มาตรา 566) เช่น เช่ารายเดือนก็บอกล่วงหน้าหนึ่งเดือน

เช่าซื้อ: เช่าก่อน เป็นเจ้าของเมื่อจ่ายครบ

เรื่องกฎมาตรา
ความหมายเจ้าของให้เช่า และให้คำมั่นว่าจะขายหรือให้ตกเป็นสิทธิเมื่อผู้เช่าจ่ายเงินครบตามงวด572
แบบต้องทำเป็นหนังสือ ไม่ทำเป็นโมฆะ572
ผู้เช่าซื้อเลิกเลิกได้ทุกเมื่อ โดยส่งมอบทรัพย์คืนเจ้าของด้วยค่าใช้จ่ายของตน573
เจ้าของเลิกผิดนัดไม่ใช้เงิน 2 คราวติดกัน หรือผิดสัญญาข้อสำคัญ574
เมื่อเจ้าของเลิกริบเงินที่จ่ายมาแล้ว และกลับเข้าครองทรัพย์ได้574
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักให้สถานการณ์แล้วถามว่า “กรรมสิทธิ์โอนเมื่อไร” “ไถ่ได้ถึงเมื่อไร” “ขายบ้านที่ให้เช่าแล้ว ผู้เช่าต้องออกไหม” หรือ “ผู้เช่าซื้ออยากเลิกต้องทำอย่างไร” คำตอบของข้อสุดท้ายต้องมีคำว่าส่งมอบทรัพย์คืนเสมอ
5 · ยืม กู้ยืม ดอกเบี้ย และหลักประกันออกบ่อย ต้องอ่าน

คืนของเดิมหรือของเหมือนกัน แล้วใครรับผิดแทน

ยืมใช้คงรูปคือให้ใช้ทรัพย์ได้เปล่า แล้วคืนตัวทรัพย์นั้นเมื่อใช้เสร็จ (มาตรา 640) เช่น ยืมรถ ยืมหนังสือ กรรมสิทธิ์ยังเป็นของผู้ให้ยืม ถ้าเก็บค่าตอบแทนจะกลายเป็นเช่าทรัพย์ ยืมใช้สิ้นเปลืองคือผู้ให้ยืมโอนกรรมสิทธิ์ทรัพย์ที่ใช้แล้วหมดไป แล้วผู้ยืมคืนของประเภท ชนิด และปริมาณเดียวกัน (มาตรา 650) เช่น ยืมข้าวสาร ยืมเงิน

การกู้ยืมเงินเป็นยืมใช้สิ้นเปลืองแบบหนึ่ง กฎเด่นคือ ห้ามคิดดอกเบี้ยเกินร้อยละ 15 ต่อปี ถ้าสัญญากำหนดเกินให้ลดลงมาเป็นร้อยละ 15 ต่อปี (มาตรา 654) และห้ามคิดดอกเบี้ยในดอกเบี้ยที่ค้าง เว้นแต่ค้างไม่น้อยกว่าหนึ่งปีแล้วตกลงเป็นหนังสือให้ทบต้น (มาตรา 655)

ดอกเบี้ยเมื่อไม่ได้ตกลงกัน และดอกเบี้ยผิดนัด

ถ้าต้องเสียดอกเบี้ยแต่ไม่ได้กำหนดอัตราไว้ ให้ใช้ร้อยละ 3 ต่อปี และอัตรานี้ปรับได้โดยตราเป็นพระราชกฤษฎีกา (มาตรา 7) เมื่อลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้เงิน ให้คิดดอกเบี้ยระหว่างผิดนัดตามอัตรามาตรา 7 บวกอีกร้อยละ 2 ต่อปี รวมเป็นร้อยละ 5 ต่อปีตามตัวบทปัจจุบัน (มาตรา 224)

ถ้าผ่อนเป็นงวดแล้วผิดนัดงวดใด เจ้าหนี้คิดดอกเบี้ยผิดนัดได้เฉพาะจากต้นเงินของงวดนั้น ข้อตกลงที่ขัดเป็นโมฆะ (มาตรา 224/1) ทั้งสามมาตรานี้แก้ไขหรือเพิ่มโดยพระราชกำหนดแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ พ.ศ. 2564 ตัวเลขในตำราที่เขียนก่อนนั้นอาจเป็นอัตราเดิม ให้ยึดตัวบทปัจจุบัน

ตัวอย่างคำนวณ (ตัวเลขสมมติ) กู้ 80,000 บาท ไม่ได้ตกลงดอกเบี้ย แล้วผิดนัด ดอกเบี้ยผิดนัดต่อปี = 80,000 × (3 + 2)% = 80,000 × 5% = 4,000 บาท ถ้าสัญญาเขียนดอกเบี้ยร้อยละ 24 ต่อปี ตามตัวอักษรมาตรา 654 ห้ามคิดเกินร้อยละ 15 ต่อปี ถ้าเกินให้ลดลงเหลือร้อยละ 15 คือ 80,000 × 15% = 12,000 บาทต่อปี
ดอกเบี้ยเกินร้อยละ 15 ในทางปฏิบัติ แนวคำพิพากษาศาลฎีกาและความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย: ผู้ให้กู้ที่ไม่ใช่สถาบันการเงินซึ่งเรียกดอกเบี้ยเกินร้อยละ 15 ต่อปี ศาลมักถือว่าข้อตกลงเรื่องดอกเบี้ยตกเป็นโมฆะทั้งหมด (มาตรา 150) จึงเรียกดอกเบี้ยตามสัญญาไม่ได้เลย ได้เพียงดอกเบี้ยผิดนัดหลังลูกหนี้ผิดนัด และการเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรายังเป็นความผิดตามพระราชบัญญัติห้ามเรียกดอกเบี้ยเกินอัตรา พ.ศ. 2560 ส่วนสถาบันการเงินมีกฎหมายเฉพาะ จึงไม่อยู่ในเพดานนี้ ข้อสอบที่ถามตามตัวบทให้ตอบตามมาตรา 654

ค้ำประกัน จำนอง จำนำ ต่างกันตรงไหน

ประกันด้วยส่งมอบทรัพย์ไหม
ค้ำประกันตัวบุคคลภายนอก (ผู้ค้ำ)ไม่มีทรัพย์
จำนองทรัพย์ เช่น ที่ดิน บ้านไม่ส่งมอบ ต้องหนังสือ + จดทะเบียน
จำนำสังหาริมทรัพย์ เช่น ทอง นาฬิกาต้องส่งมอบให้ผู้รับจำนำ

ค้ำประกัน (หลายมาตราแก้ไขโดย (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2557)

ความหมายบุคคลภายนอกผูกพันตนต่อเจ้าหนี้ว่าจะชำระหนี้เมื่อลูกหนี้ไม่ชำระ ต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้ค้ำ จึงฟ้องได้ (มาตรา 680)
ต้องระบุหนี้ชัดระบุหนี้หรือสัญญาที่ค้ำไว้ชัดแจ้ง และผู้ค้ำรับผิดเฉพาะหนี้ที่ระบุ (มาตรา 681)
ห้ามให้รับผิดอย่างลูกหนี้ร่วมข้อตกลงเช่นนั้นเป็นโมฆะ (มาตรา 681/1) ยกเว้นผู้ค้ำที่เป็นนิติบุคคลซึ่งยินยอมเอง (วรรคสอง เพิ่มโดย (ฉบับที่ 21) พ.ศ. 2558)
บอกกล่าวใน 60 วันลูกหนี้ผิดนัด เจ้าหนี้ต้องมีหนังสือบอกผู้ค้ำภายใน 60 วัน ถ้าช้า ผู้ค้ำหลุดพ้นดอกเบี้ย ค่าสินไหมทดแทน และค่าภาระติดพันที่เกิดหลังพ้น 60 วัน (มาตรา 686)
สิทธิของผู้ค้ำขอให้เรียกลูกหนี้ชำระก่อน (688) ให้บังคับจากทรัพย์ลูกหนี้ก่อนถ้าพิสูจน์ได้ว่าบังคับได้ไม่ยาก (689) และให้บังคับจากทรัพย์ที่เป็นประกันก่อน (690)

จำนองและจำนำ

จำนองอะไรได้อสังหาริมทรัพย์ทุกประเภท และสังหาริมทรัพย์ที่จดทะเบียนแล้ว เช่น เรือ 5 ตันขึ้นไป แพ สัตว์พาหนะ (มาตรา 703)
สิทธิผู้รับจำนองได้รับชำระจากทรัพย์ที่จำนองก่อนเจ้าหนี้สามัญ แม้ทรัพย์จะโอนไปเป็นของคนอื่นแล้ว (มาตรา 702)
บังคับจำนองต้องมีหนังสือบอกลูกหนี้ให้ชำระภายในเวลาไม่น้อยกว่า 60 วัน แล้วจึงฟ้องให้ยึดและขายทอดตลาด (มาตรา 728 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 20) พ.ศ. 2557)
จำนองประกันหนี้คนอื่นผู้จำนองไม่ต้องรับผิดเกินราคาทรัพย์ที่จำนอง (มาตรา 727/1)
จำนำผู้รับจำนำยึดของไว้ได้จนได้รับชำระครบ (758) บังคับจำนำต้องบอกกล่าวเป็นหนังสือก่อน แล้วขายทอดตลาด (764) ขายได้เงินเหลือคืนผู้จำนำ ขาดลูกหนี้ยังต้องใช้ส่วนที่ขาด (767)
นางสาวพลอยนำสร้อยทองไปวางไว้กับนายดำเพื่อประกันเงินกู้ ต่อมาผิดนัด นายดำจะนำสร้อยไปขายให้เพื่อนในราคาที่ตนพอใจทันทีได้หรือไม่
คิด 1สร้อยทองเป็นสังหาริมทรัพย์และส่งมอบให้ผู้รับ จึงเป็นจำนำ (มาตรา 747)
คิด 2จะบังคับจำนำต้องบอกกล่าวเป็นหนังสือให้ลูกหนี้ชำระภายในเวลาอันควรก่อน (มาตรา 764 วรรคหนึ่ง)
คิด 3ถ้าลูกหนี้ไม่ชำระ ขายได้แต่ต้องขายทอดตลาด และแจ้งเวลาและสถานที่ขายแก่ผู้จำนำ (มาตรา 764)
คำตอบ: ไม่ได้ ต้องบอกกล่าวเป็นหนังสือก่อน แล้วขายทอดตลาด ไม่ใช่ขายเองตามใจ
กับดัก: ตัวลวง “ผิดนัดแล้วของหลุดเป็นของผู้รับจำนำทันที” ไม่ตรงกับมาตรา 764 และอย่าสับสนว่าเป็นจำนอง เพราะจำนองไม่ส่งมอบทรัพย์
6 · ละเมิดและอายุความอ่านถ้ามีเวลา

ไม่มีสัญญา แต่ต้องชดใช้

ละเมิดเป็นนิติเหตุ มาตรา 420 วางหลักว่า ผู้ใดจงใจหรือประมาทเลินเล่อ ทำต่อบุคคลอื่นโดยผิดกฎหมาย ให้เขาเสียหายแก่ชีวิต ร่างกาย อนามัย เสรีภาพ ทรัพย์สิน หรือสิทธิ ต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน ซึ่งรวมการคืนทรัพย์หรือใช้ราคาและค่าเสียหายอื่น (มาตรา 438)

ลูกจ้างทำละเมิดในทางการที่จ้าง นายจ้างต้องร่วมรับผิดด้วย (มาตรา 425)

1
ปี นับแต่รู้ทั้งสองอย่างรู้ถึงการละเมิด และรู้ตัวผู้ต้องใช้ค่าสินไหมทดแทน (มาตรา 448)
10
ปี นับแต่วันทำละเมิดแม้ยังไม่รู้ ก็ฟ้องไม่ได้เมื่อพ้น 10 ปี (มาตรา 448)
ข้อยกเว้นที่ตำรวจควรรู้ ถ้าการละเมิดนั้นเป็นความผิดมีโทษทางอาญา และอายุความทางอาญายาวกว่า 1 ปีหรือ 10 ปีข้างต้น ให้ใช้อายุความที่ยาวกว่า (มาตรา 448 วรรคสอง) เช่น ทำร้ายร่างกายจนบาดเจ็บ อายุความอาญาเรียนในบทกฎหมายอาญาของหัวข้อนี้
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผล
ตอบว่าถูกข่มขู่หรือถูกหลอกทำให้สัญญาเป็นโมฆะ · เกิดเพราะรู้สึกว่าร้ายแรง วิธีแก้: กลฉ้อฉล (มาตรา 159) และข่มขู่ (มาตรา 164) เป็นโมฆียะ ส่วนเจตนาลวงที่สมรู้กัน (มาตรา 155) และสำคัญผิดในสาระสำคัญ (มาตรา 156) เป็นโมฆะ
คิดว่าไม่มีหนังสือ = โมฆะ ทุกสัญญา · เกิดจากไม่แยกแบบกับหลักฐาน วิธีแก้: กู้ยืมเงินกว่า 2,000 บาท ค้ำประกัน และเช่าอสังหาริมทรัพย์ที่ไม่มีหลักฐาน สัญญายังสมบูรณ์ แค่ฟ้องร้องบังคับคดีไม่ได้ (มาตรา 653, 680, 538) ที่เป็นโมฆะคือขาดแบบ เช่น เช่าซื้อไม่ทำเป็นหนังสือ (มาตรา 572)
คิดว่ากรรมสิทธิ์โอนเมื่อส่งมอบหรือจ่ายเงินครบ · เกิดจากความเคยชินในชีวิตประจำวัน วิธีแก้: ซื้อขายทั่วไป กรรมสิทธิ์โอนตั้งแต่ทำสัญญา (มาตรา 458) เว้นแต่มีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลา (มาตรา 459) ส่วนเช่าซื้อเป็นคนละสัญญา จะเป็นของผู้เช่าซื้อเมื่อจ่ายครบตามงวด (มาตรา 572)
สลับจำนองกับจำนำ · เกิดเพราะชื่อคล้ายกัน วิธีแก้: จำนำต้องนำของไปส่งมอบ (สังหาริมทรัพย์) จำนองไม่ส่งมอบ แต่ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียน (มาตรา 747, 702, 714)
7 · เช็กความเข้าใจ

ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ

นางสาวฝนซื้อสร้อยคอราคา 15,000 บาทเพราะผู้ขายยืนยันว่าเป็นทองคำแท้ ทั้งที่รู้ว่าเป็นทองชุบ ถ้านางสาวฝนรู้ความจริงก็จะไม่ซื้อ สัญญานี้มีผลอย่างไร
สัญญาใดถ้าไม่ทำเป็นหนังสือจะตกเป็นโมฆะ แม้ไม่ต้องจดทะเบียน
นายดำขายฝากรถยนต์ให้นายแดง สัญญากำหนดให้ไถ่คืนได้ภายใน 5 ปี นายดำมีสิทธิไถ่ได้ภายในเวลาใด
ลูกหนี้ผิดนัดชำระเงินกู้ เจ้าหนี้ส่งหนังสือบอกกล่าวผู้ค้ำประกันเมื่อพ้น 60 วันนับแต่ลูกหนี้ผิดนัดไปแล้ว ผลเป็นอย่างไร
นายเอให้นายบีนำโน้ตบุ๊กของตนไปใช้ 10 วัน โดยเก็บค่าตอบแทนวันละ 100 บาท แล้วให้คืนเครื่องเดิม สัญญานี้เป็นสัญญาใด
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองอธิบายด้วยคำพูดของตัวเองว่า สัญญาที่ “เป็นโมฆะ” กับสัญญาที่ “ฟ้องร้องบังคับคดีไม่ได้” ต่างกันอย่างไร พร้อมยกตัวอย่างอย่างละหนึ่งสัญญา
แบบทดสอบท้ายบท10 ข้อ ทำได้ 8 ข้อขึ้นไปถือว่าผ่าน และปลดล็อกบทถัดไปในแผน ข้อที่ตอบผิดจะกลับมาให้ทบทวนในอีกไม่กี่วัน พร้อมคำอธิบายเดิมเริ่มทำ 10 ข้อเปิดหน้าสรุปของหัวข้อนี้