1 · บทนี้เรียนอะไรออกบ่อย ต้องอ่านกฎหมายแพ่งเรื่องแรกที่ต้องรู้: ใครเป็นบุคคล และอะไรเป็นทรัพย์
วิชากฎหมายที่ประชาชนควรรู้มี 25 ข้อ (ตามสรุปขอบเขตจากประกาศ) บทนี้เป็นฐานของกฎหมายแพ่งทั้งหมด เพราะสัญญา ครอบครัว และมรดกในบทต่อไป ล้วนต้องถามก่อนว่า “ใคร” ทำ และทำกับ “ทรัพย์” อะไร
ครึ่งแรกเป็นเรื่องบุคคล คือสภาพบุคคล การบรรลุนิติภาวะ ผู้เยาว์ คนไร้ความสามารถ คนเสมือนไร้ความสามารถ คนสาบสูญ และนิติบุคคล ครึ่งหลังเป็นเรื่องทรัพย์ คือทรัพย์กับทรัพย์สิน สังหาริมทรัพย์กับอสังหาริมทรัพย์ ส่วนควบ อุปกรณ์ ดอกผล กรรมสิทธิ์ การครอบครอง ครอบครองปรปักษ์ และภาระจำยอม
คำศัพท์สองคำที่ใช้ทั้งบท: โมฆะ คือเสียเปล่ามาตั้งแต่ต้น ไม่มีผลเลย โมฆียะ คือมีผลไปก่อน แต่ฝ่ายที่กฎหมายคุ้มครองบอกล้างได้ (รายละเอียดอยู่ในบทนิติกรรมและสัญญา บทที่ 3 ของหัวข้อนี้)
ข้อมูล ณ 17 พ.ย. 2569อ้างมาตราตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับปรับปรุงล่าสุดของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา บรรพ 1 (มาตรา 4 ถึง 193/35) เป็นตัวบทที่ตรวจชำระใหม่และใช้บังคับตามพระราชบัญญัติให้ใช้บทบัญญัติบรรพ 1 ฯ พ.ศ. 2535 ส่วนอายุสมรสในมาตรา 1448 แก้ไขล่าสุดโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567
ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย ตัวอย่างประกอบ เช่น ลิขสิทธิ์เป็นทรัพย์สิน หรือกระทรวงเป็นนิติบุคคลตามกฎหมายอื่น เป็นความรู้ทั่วไปทางกฎหมายที่ตำราใช้สอน ส่วนหลักและนิยามอ้างตามมาตราของตัวบท
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) มักถามว่าสภาพบุคคลเริ่มเมื่อใด ทารกในครรภ์มีสิทธิได้หรือไม่ บรรลุนิติภาวะเมื่ออายุเท่าไร คนสาบสูญต้องหายไปกี่ปี นิติกรรมของผู้เยาว์หรือคนไร้ความสามารถเป็นโมฆะหรือโมฆียะ และให้ยกตัวอย่างว่าสิ่งใดเป็นส่วนควบ อุปกรณ์ หรือดอกผล
2 · สภาพบุคคลและคนสาบสูญออกบ่อย ต้องอ่านเริ่มเมื่อคลอดแล้วอยู่รอด จบเมื่อตาย หรือเมื่อกฎหมายถือว่าตาย
“สภาพบุคคลย่อมเริ่มแต่เมื่อคลอดแล้วอยู่รอดเป็นทารกและสิ้นสุดลงเมื่อตาย” (มาตรา 15) ไม่ใช่เมื่อปฏิสนธิ และไม่ได้ขึ้นกับการแจ้งเกิด การแจ้งเกิดเป็นเรื่องทะเบียน ไม่ใช่สิ่งที่ทำให้เป็นบุคคล
ทารกที่ยังอยู่ในครรภ์มารดาก็มีสิทธิต่าง ๆ ได้ หากภายหลังคลอดแล้วอยู่รอดเป็นทารก (มาตรา 15 วรรคสอง) เช่น สิทธิรับมรดกของบิดาที่ตายก่อนทารกคลอด สิทธินี้จึงมีเงื่อนไข ถ้าคลอดออกมาแล้วไม่รอด ก็ไม่เคยมีสภาพบุคคล
นับอายุอย่างไร และตายพร้อมกันเมื่อใด
| กรณี | ให้ถือว่า | มาตรา |
|---|
| รู้วันเกิด | นับแต่วันเกิด | 16 |
| รู้เดือน ไม่รู้วัน | วันที่ 1 ของเดือนนั้นเป็นวันเกิด | 16 |
| ไม่รู้ทั้งเดือนและวัน | นับแต่วันต้นปีปฏิทินของปีที่เกิด | 16 |
| ตายในภัยเดียวกัน ไม่รู้ใครตายก่อน | ตายพร้อมกัน | 17 |
คำอธิบายของเรา: ปีปฏิทินปัจจุบันเริ่มวันที่ 1 มกราคม ส่วนเรื่องตายพร้อมกันสำคัญในทางมรดก เพราะคนที่ตายพร้อมกันไม่เป็นทายาทของกันและกัน (เรียนต่อในบทครอบครัวและมรดก)
คนสาบสูญ คือคนที่ศาลสั่งว่าสาบสูญ เพราะไปจากภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ และไม่มีใครรู้แน่ว่ายังมีชีวิตอยู่หรือไม่ ผู้ร้องขอได้คือผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการ (มาตรา 61) ตำรวจหรือนายอำเภอสั่งเองไม่ได้ ต้องเป็นคำสั่งศาลเสมอ และคำสั่งต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา (มาตรา 64)
เมื่อศาลสั่งแล้ว ให้ถือว่าคนนั้นถึงแก่ความตายเมื่อครบกำหนดระยะเวลาตามมาตรา 61 (มาตรา 62) ไม่ใช่วันที่ศาลมีคำสั่ง ถ้าภายหลังพิสูจน์ได้ว่ายังมีชีวิตอยู่ ศาลสั่งถอนคำสั่งได้ แต่ไม่กระทบสิ่งที่ทำไปโดยสุจริตระหว่างนั้น (มาตรา 63)
5ปี: กรณีทั่วไปไม่มีใครรู้แน่ว่ายังมีชีวิตอยู่หรือไม่ตลอดระยะเวลา 5 ปี (มาตรา 61 วรรคหนึ่ง)
2ปี: กรณีพิเศษ 3 กรณีนับแต่การรบหรือสงครามสิ้นสุด, นับแต่ยานพาหนะที่เดินทางอับปาง ถูกทำลาย หรือสูญหาย, หรือนับแต่เหตุอันตรายแก่ชีวิตอย่างอื่นผ่านพ้นไป (มาตรา 61 วรรคสอง)
1ปี: ผู้ไม่อยู่ (ยังไม่ใช่คนสาบสูญ)หายไป 1 ปีโดยไม่มีข่าว ศาลตั้งผู้จัดการทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่ได้ (มาตรา 48) เป็นเรื่องดูแลทรัพย์สิน ไม่ได้ถือว่าตาย
ภูมิลำเนา (มาตรา 37–47) สั้น ๆภูมิลำเนาของบุคคลธรรมดา คือถิ่นที่บุคคลนั้นมีสถานที่อยู่เป็นแหล่งสำคัญ (มาตรา 37) ถ้ามีหลายแห่งให้ถือแห่งใดแห่งหนึ่ง (มาตรา 38) ถ้าไม่ปรากฏให้ถือถิ่นที่อยู่ (มาตรา 39) คนไม่มีหลักแหล่ง พบตัวที่ไหนถือที่นั่น (มาตรา 40) ภูมิลำเนาเปลี่ยนเมื่อย้ายถิ่นที่อยู่พร้อมเจตนาชัดแจ้งว่าจะเปลี่ยน (มาตรา 41)
ภูมิลำเนาที่กฎหมายกำหนดให้: คู่สมรส คือถิ่นที่อยู่กินด้วยกัน เว้นแต่แสดงเจตนาแยกกัน (มาตรา 43 แก้ไขโดย (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567) ผู้เยาว์ ตามผู้แทนโดยชอบธรรม (มาตรา 44) คนไร้ความสามารถ ตามผู้อนุบาล (มาตรา 45) ข้าราชการ คือที่ทำการตามตำแหน่ง ถ้าไม่ใช่ตำแหน่งชั่วคราวหรือไปเฉพาะการครั้งเดียว (มาตรา 46) ผู้ถูกจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุดหรือคำสั่งโดยชอบ คือเรือนจำหรือทัณฑสถานจนกว่าจะได้รับการปล่อยตัว (มาตรา 47)
เรือโดยสารล่มกลางทะเล ผู้โดยสารคนหนึ่งหาตัวไม่พบ ภรรยาจะร้องขอให้ศาลสั่งว่าเป็นคนสาบสูญได้เมื่อใด และถ้าศาลสั่ง จะถือว่าตายเมื่อใด
คิด 1ดูก่อนว่าเข้ากรณีพิเศษหรือไม่: เรือล่มคือ “ยานพาหนะอับปาง” จึงเป็นกรณี 2 ปี ไม่ใช่ 5 ปี
คิด 2นับจากเหตุ: 2 ปีนับแต่วันที่เรือล่ม ไม่ใช่นับจากวันที่แจ้งความหรือวันที่ได้ข่าวครั้งสุดท้าย
คิด 3ผลของคำสั่ง: ถือว่าตายเมื่อครบ 2 ปีนั้น ไม่ใช่วันที่ศาลอ่านคำสั่ง
คำตอบ: ร้องขอได้เมื่อครบ 2 ปีนับแต่วันที่เรือล่ม และเมื่อศาลสั่งแล้ว ถือว่าตายเมื่อครบ 2 ปีนั้น
กับดัก: ตัวลวงที่พบบ่อยคือ “1 ปี” ซึ่งเป็นเกณฑ์ตั้งผู้จัดการทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่ และ “ถือว่าตายในวันที่ศาลสั่ง”
3 · ความสามารถออกบ่อย ต้องอ่านผู้เยาว์ คนไร้ความสามารถ คนเสมือนไร้ความสามารถ
“ความสามารถ” ในที่นี้คือความสามารถทำนิติกรรมได้เองโดยมีผลสมบูรณ์ กฎหมายจำกัดความสามารถของคนบางกลุ่ม เพื่อคุ้มครองคนกลุ่มนั้นเอง ผลของการฝ่าฝืนส่วนใหญ่จึงเป็นโมฆียะ คือให้ฝ่ายที่ถูกคุ้มครองเลือกได้ว่าจะเอาหรือไม่เอา
บุคคลพ้นจากภาวะผู้เยาว์และบรรลุนิติภาวะเมื่ออายุ 20 ปีบริบูรณ์ (มาตรา 19) หรือเมื่อสมรสตามมาตรา 1448 (มาตรา 20) มาตรา 1448 ฉบับปัจจุบัน แก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 ให้สมรสได้เมื่อทั้งสองฝ่ายอายุ 18 ปีบริบูรณ์ ถ้ามีเหตุอันสมควร ศาลอาจอนุญาตให้สมรสก่อนนั้นได้ ตำราที่เขียนก่อนปี 2567 อาจใช้ตัวเลขเดิม ให้ยึดตัวบทปัจจุบัน
ผู้เยาว์: หลักคือต้องได้รับความยินยอม ข้อยกเว้นคือทำเองได้
หลัก (มาตรา 21)ทำนิติกรรมต้องได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรมก่อน ถ้าไม่ได้รับ เป็นโมฆียะ เว้นแต่กฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น
ได้สิทธิหรือหลุดพ้นหน้าที่ (มาตรา 22)เช่น รับของขวัญที่ไม่มีเงื่อนไข หรือรับการปลดหนี้
การเฉพาะตัว (มาตรา 23)การที่ต้องทำเองเฉพาะตัว
สมแก่ฐานานุรูปและจำเป็นในการดำรงชีพ (มาตรา 24)เช่น ซื้ออาหารกลางวัน ซื้อสมุดไปโรงเรียน
ทำพินัยกรรม (มาตรา 25)ทำได้เองเมื่ออายุ 15 ปีบริบูรณ์ ถ้าทำก่อนอายุครบ 15 ปี พินัยกรรมเป็นโมฆะ (มาตรา 1703)
จำหน่ายทรัพย์สินที่ได้รับอนุญาต (มาตรา 26)ทำได้ภายในขอบที่ผู้แทนโดยชอบธรรมอนุญาต
ค้าขายหรือเป็นลูกจ้าง (มาตรา 27)ถ้าผู้แทนโดยชอบธรรมยินยอม ในเรื่องนั้นผู้เยาว์มีฐานะเสมือนบุคคลที่บรรลุนิติภาวะแล้ว
คนไร้ความสามารถ กับ คนเสมือนไร้ความสามารถ
| เรื่อง | ไร้ความสามารถ | เสมือนไร้ฯ |
|---|
| เหตุ | วิกลจริต | กายพิการ จิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ ประพฤติสุรุ่ยสุร่ายเสเพลเป็นอาจิณ ติดสุรายาเมา หรือเหตุอื่นทำนองเดียวกัน จนไม่สามารถจัดทำการงานโดยตนเองได้ หรือจัดกิจการไปในทางที่อาจเสื่อมเสียแก่ทรัพย์สินของตนเองหรือครอบครัว (มาตรา 32) |
| ผู้ดูแล | ผู้อนุบาล | ผู้พิทักษ์ |
| ทำเองได้แค่ไหน | ทำอะไรลงก็เป็นโมฆียะ | ทำเองได้ ยกเว้นการตามมาตรา 34 ที่ต้องได้ความยินยอม |
| ฝ่าฝืนแล้ว | โมฆียะ (มาตรา 29) | โมฆียะ (มาตรา 34) |
ทั้งสองแบบต้องมีคำสั่งศาลเมื่อมีผู้ร้องขอ ได้แก่ คู่สมรส ผู้บุพการี ผู้สืบสันดาน ผู้ปกครองหรือผู้พิทักษ์ ผู้ที่ปกครองดูแลอยู่ หรือพนักงานอัยการ (มาตรา 28, 32) และคำสั่งศาลต้องประกาศในราชกิจจานุเบกษา
ตัวอย่างการที่คนเสมือนไร้ความสามารถต้องได้รับความยินยอมของผู้พิทักษ์ก่อน (มาตรา 34 มี 11 อนุ)
ลงทุน กู้ยืม ค้ำประกันนำทรัพย์สินไปลงทุน กู้ยืมหรือให้กู้ยืมเงิน รับประกันที่ทำให้ตนต้องถูกบังคับชำระหนี้
เช่าหรือให้เช่านานสังหาริมทรัพย์เกิน 6 เดือน หรืออสังหาริมทรัพย์เกิน 3 ปี
ได้มาหรือปล่อยไปซึ่งสิทธิในอสังหาริมทรัพย์หรือในสังหาริมทรัพย์อันมีค่า เช่น ขายที่ดิน
ให้โดยเสน่หาเว้นแต่การให้ที่พอควรแก่ฐานานุรูป เพื่อการกุศล การสังคม หรือตามหน้าที่ธรรมจรรยา
ฟ้องคดีหรือประนีประนอมยอมความเสนอคดีต่อศาล ประนีประนอมยอมความ หรือมอบให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัย
คนวิกลจริตที่ศาลยังไม่สั่ง และพินัยกรรมถ้าศาลยังไม่ได้สั่ง การที่คนวิกลจริตทำลงจะเป็นโมฆียะต่อเมื่อครบสองข้อ คือทำในขณะจริตวิกลอยู่ และคู่กรณีอีกฝ่ายรู้ว่าเป็นคนวิกลจริต (มาตรา 30) ขาดข้อใดข้อหนึ่ง การนั้นสมบูรณ์
พินัยกรรมมีกฎเฉพาะ ซึ่งแรงกว่าหลักทั่วไป: พินัยกรรมที่คนซึ่งศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถทำขึ้น เป็นโมฆะ (มาตรา 1704) ไม่ใช่โมฆียะตามมาตรา 29
เด็กชายเก่ง อายุ 14 ปี ใช้เงินเก็บซื้อโทรศัพท์ราคา 25,000 บาทโดยพ่อแม่ไม่รู้ และวันเดียวกันซื้อข้าวกลางวัน 50 บาท สองการนี้มีผลอย่างไร
คิด 1หลักมาตรา 21: ผู้เยาว์ทำนิติกรรมโดยไม่ได้รับความยินยอม เป็นโมฆียะ เว้นแต่เข้าข้อยกเว้น
คิด 2ข้าวกลางวัน: สมแก่ฐานานุรูปและจำเป็นในการดำรงชีพ เข้ามาตรา 24 จึงสมบูรณ์
คิด 3โทรศัพท์ราคาสูง: ไม่ใช่การจำเป็นในการดำรงชีพตามสมควร ไม่เข้าข้อยกเว้น จึงกลับไปใช้หลักมาตรา 21
คำตอบ: ซื้อข้าวกลางวันสมบูรณ์ ส่วนซื้อโทรศัพท์เป็นโมฆียะ ผู้แทนโดยชอบธรรมบอกล้างได้
กับดัก: อย่าตอบว่า “โมฆะ” เพราะผู้เยาว์ทำ ผลของการไม่ได้รับความยินยอมคือโมฆียะ คำว่าโมฆะในเรื่องนี้ใช้กับพินัยกรรมที่ทำก่อนอายุ 15 ปี
4 · นิติบุคคลอ่านถ้ามีเวลาบุคคลที่กฎหมายสร้างขึ้น
นิติบุคคลมีขึ้นได้ก็แต่โดยอาศัยอำนาจของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หรือกฎหมายอื่น (มาตรา 65) มีสิทธิและหน้าที่ภายในขอบวัตถุประสงค์ (มาตรา 66) และมีสิทธิหน้าที่เช่นเดียวกับบุคคลธรรมดา เว้นแต่สิ่งที่โดยสภาพมีได้เฉพาะบุคคลธรรมดา (มาตรา 67) เช่น สมรส นิติบุคคลแสดงเจตนาผ่านผู้แทน (มาตรา 70)
นิติบุคคลตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
| ประเภท | เป็นนิติบุคคลเมื่อ | มาตรา |
|---|
| ห้างหุ้นส่วน · บริษัท | จดทะเบียนแล้ว | 1015 |
| สมาคม | มีข้อบังคับและจดทะเบียนแล้ว | 78, 83 |
| มูลนิธิ | จดทะเบียนแล้ว | 110, 122 |
คำสำคัญคือ “จดทะเบียน” ห้างหุ้นส่วนสามัญที่ไม่จดทะเบียน หรือชมรมที่ยังไม่จดทะเบียนเป็นสมาคม จึงไม่เป็นนิติบุคคล
นิติบุคคลมหาชน ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย: ส่วนราชการ เช่น กระทรวง กรม จังหวัด เป็นนิติบุคคลตามกฎหมายอื่น (กฎหมายว่าด้วยระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน) ตำราจึงเรียกว่านิติบุคคลมหาชน ส่วนบริษัท ห้างหุ้นส่วน สมาคม มูลนิธิ เป็นนิติบุคคลเอกชน
5 · ทรัพย์และทรัพย์สินออกบ่อย ต้องอ่านทรัพย์ต้องมีรูปร่าง ทรัพย์สินกว้างกว่า
ทรัพย์ หมายความว่า วัตถุมีรูปร่าง (มาตรา 137) ทรัพย์สิน หมายความรวมทั้งทรัพย์และวัตถุไม่มีรูปร่าง ซึ่งอาจมีราคาและอาจถือเอาได้ (มาตรา 138) ทรัพย์ทุกชิ้นจึงเป็นทรัพย์สิน แต่ทรัพย์สินบางอย่างไม่ใช่ทรัพย์
ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย: ตัวอย่างวัตถุไม่มีรูปร่างที่เป็นทรัพย์สิน เช่น ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า และสิทธิเรียกร้องให้ชำระหนี้
แตะดูนิยามประเภทของทรัพย์
แตะแต่ละคำเพื่ออ่านนิยามตามตัวบทและคำอธิบาย
ที่ตั้งเคลื่อนที่ได้หรือไม่
แบ่งแยกเป็นส่วนได้หรือไม่
ค้าซื้อขายโอนได้หรือไม่
เคลื่อนที่ได้หรือไม่อสังหาริมทรัพย์ (มาตรา 139)ที่ดิน และทรัพย์อันติดอยู่กับที่ดินมีลักษณะเป็นการถาวรหรือประกอบเป็นอันเดียวกับที่ดิน เช่น บ้าน ไม้ยืนต้น รวมถึงทรัพยสิทธิอันเกี่ยวกับที่ดินหรือทรัพย์ดังกล่าว เช่น ภาระจำยอม
สาธารณสมบัติของแผ่นดิน มาตรา 1304 ยกตัวอย่างไว้ 3 กลุ่ม คือ ที่ดินรกร้างว่างเปล่าและที่ดินที่กลับมาเป็นของแผ่นดิน, ทรัพย์สินที่พลเมืองใช้ร่วมกัน เช่น ที่ชายตลิ่ง ทางน้ำ ทางหลวง ทะเลสาบ, และทรัพย์สินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะ เช่น ป้อมและโรงทหาร สำนักราชการบ้านเมือง เรือรบ อาวุธยุทธภัณฑ์ ห้ามยกอายุความขึ้นต่อสู้แผ่นดินในทรัพย์สินเหล่านี้ (มาตรา 1306)
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) โจทย์มักให้รายการ 4 อย่างแล้วถามว่าข้อใด “เป็นทรัพย์สินแต่ไม่ใช่ทรัพย์” หรือ “ไม่ใช่อสังหาริมทรัพย์” ให้ถามตัวเองสองข้อ: มีรูปร่างหรือไม่ และติดกับที่ดินอย่างถาวรหรือไม่
6 · ส่วนควบ อุปกรณ์ ดอกผลออกบ่อย ต้องอ่านสามคำที่ข้อสอบชอบสลับกัน
ส่วนควบคือส่วนที่โดยสภาพหรือจารีตประเพณีเป็นสาระสำคัญของทรัพย์ และแยกไม่ได้นอกจากทำลาย ทำให้บุบสลาย หรือเปลี่ยนรูปทรงสภาพไป เจ้าของทรัพย์มีกรรมสิทธิ์ในส่วนควบด้วย (มาตรา 144)
อุปกรณ์คือสังหาริมทรัพย์ที่เป็นของใช้ประจำอยู่กับทรัพย์ที่เป็นประธานเพื่อประโยชน์ในการดูแล ใช้สอย หรือรักษาทรัพย์ประธาน แยกออกชั่วคราวก็ยังเป็นอุปกรณ์ และอุปกรณ์ตกติดไปกับทรัพย์ประธาน เว้นแต่ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น (มาตรา 147)
ดอกผลมีสองแบบ ดอกผลธรรมดาคือสิ่งที่เกิดตามธรรมชาติของทรัพย์และถือเอาได้เมื่อขาดจากทรัพย์ ดอกผลนิตินัยคือทรัพย์หรือประโยชน์ที่เจ้าของได้จากผู้อื่นเป็นครั้งคราวเพื่อการที่ได้ใช้ทรัพย์นั้น คำนวณได้เป็นรายวันหรือตามระยะเวลา (มาตรา 148)
แยกให้ออกด้วยคำถามเดียว
| คำ | ถามว่า | ตัวอย่าง |
|---|
| ส่วนควบ | แยกแล้วทรัพย์เสียสภาพไหม | บ้านบนที่ดิน ไม้ยืนต้น เครื่องยนต์ของรถ |
| อุปกรณ์ | เป็นของใช้ประกอบ แยกได้ไม่เสีย | ยางอะไหล่ แม่แรงประจำรถ |
| ดอกผลธรรมดา | งอกเงยตามธรรมชาติ | ผลมะม่วง ลูกวัว ไข่ไก่ |
| ดอกผลนิตินัย | ได้จากคนอื่นเพราะให้ใช้ทรัพย์ | ค่าเช่า ดอกเบี้ย |
ตัวอย่างในตารางเป็นตัวอย่างที่ตำรากฎหมายใช้สอน (ความรู้ทั่วไปทางกฎหมาย) นำมาเทียบกับนิยามในมาตรา 144, 147 และ 148
สิ่งที่ติดกับที่ดิน แต่ไม่เป็นส่วนควบ
ไม้ล้มลุกและธัญชาติไม้ยืนต้นเป็นส่วนควบกับที่ดิน แต่ไม้ล้มลุกหรือธัญชาติที่เก็บเกี่ยวได้คราวหนึ่งหรือหลายคราวต่อปี เช่น ข้าว ไม่เป็นส่วนควบ (มาตรา 145)
ติดไว้ชั่วคราวทรัพย์ที่ติดกับที่ดินหรือโรงเรือนเพียงชั่วคราว เช่น เต็นท์งานวัด ไม่เป็นส่วนควบ (มาตรา 146)
ผู้มีสิทธิในที่ดินของผู้อื่นปลูกสร้างโรงเรือนที่ผู้มีสิทธิในที่ดินของผู้อื่นใช้สิทธินั้นปลูกไว้ ไม่เป็นส่วนควบกับที่ดิน (มาตรา 146)
นาย ก. ขายรถกระบะให้นาย ข. ในสัญญาไม่ได้พูดถึงยางอะไหล่ใต้ท้องรถ และวันส่งมอบ นาย ก. ถอดเครื่องยนต์ไปขายต่อ นาย ข. มีสิทธิในยางอะไหล่และเครื่องยนต์หรือไม่
คิด 1เครื่องยนต์: ถ้าถอดออกรถก็ใช้งานไม่ได้ เป็นสาระสำคัญของรถ จึงเป็นส่วนควบ เจ้าของรถมีกรรมสิทธิ์ในส่วนควบ (มาตรา 144)
คิด 2ยางอะไหล่: เป็นของใช้ประจำรถ แยกได้โดยรถไม่เสียสภาพ จึงเป็นอุปกรณ์
คิด 3อุปกรณ์ตกติดไปกับทรัพย์ประธาน เว้นแต่ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น สัญญาไม่ได้ตกลงไว้ (มาตรา 147)
คำตอบ: นาย ข. มีสิทธิทั้งสองอย่าง เครื่องยนต์เพราะเป็นส่วนควบ ยางอะไหล่เพราะอุปกรณ์ตกติดไปกับรถ
กับดัก: อย่าเข้าใจว่าอุปกรณ์ “ไม่ตกติดไป” เพราะแยกได้ แยกได้คือความต่างจากส่วนควบ แต่หลักของอุปกรณ์คือตกติดไปกับทรัพย์ประธาน ถ้าไม่ได้ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น
7 · กรรมสิทธิ์ การครอบครอง และภาระจำยอมออกบ่อย ต้องอ่านเป็นเจ้าของ กับ ยึดถือไว้ ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
กรรมสิทธิ์คือสิทธิของเจ้าของ ภายในบังคับแห่งกฎหมาย เจ้าของมีสิทธิใช้สอย จำหน่าย ได้ดอกผล ติดตามเอาคืนจากผู้ไม่มีสิทธิยึดถือ และขัดขวางไม่ให้ผู้อื่นเข้าเกี่ยวข้องโดยมิชอบ (มาตรา 1336)
สิทธิครอบครองได้มาเมื่อยึดถือทรัพย์สินโดยเจตนาจะยึดถือเพื่อตน (มาตรา 1367) และได้มาโดยให้ผู้อื่นยึดถือไว้ให้ก็ได้ (มาตรา 1368) เช่น ฝากรถไว้กับอู่ ผู้ฝากยังครอบครองผ่านอู่ ใครยึดถือทรัพย์สินอยู่ กฎหมายสันนิษฐานไว้ก่อนว่ายึดถือเพื่อตน (มาตรา 1369)
ครอบครองปรปักษ์ (มาตรา 1382): ครบทุกข้อจึงได้กรรมสิทธิ์
ครอบครองทรัพย์สินของผู้อื่นไม่ใช่ทรัพย์ของตัวเอง
โดยสงบ และโดยเปิดเผยไม่ใช้กำลัง ไม่ซ่อนเร้น
ด้วยเจตนาเป็นเจ้าของไม่ใช่ในฐานะผู้เช่าหรือผู้อาศัย
ติดต่อกัน 10 ปี (อสังหาฯ) หรือ 5 ปี (สังหาฯ)ครบเวลาแล้วได้กรรมสิทธิ์
ข้อยกเว้นและเรื่องที่ต้องระวัง
สาธารณสมบัติของแผ่นดินยกอายุความขึ้นต่อสู้แผ่นดินไม่ได้ (มาตรา 1306) ครอบครองนานเท่าใดก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์
ทรัพย์ที่ได้มาโดยการกระทำผิดผู้กระทำผิดหรือผู้รับโอนไม่สุจริตได้กรรมสิทธิ์ต่อเมื่อพ้นอายุความอาญาหรือพ้นเวลาตามมาตรา 1382 แล้วแต่ข้อใดยาวกว่า (มาตรา 1383)
ได้มาแล้วแต่ยังไม่จดทะเบียนสิทธิในอสังหาริมทรัพย์ที่ได้มาโดยทางอื่นนอกจากนิติกรรม เช่น ครอบครองปรปักษ์ ถ้ายังไม่จดทะเบียน ยกขึ้นต่อสู้บุคคลภายนอกที่ซื้อมาโดยเสียค่าตอบแทน สุจริต และจดทะเบียนแล้วไม่ได้ (มาตรา 1299 วรรคสอง)
ถูกแย่งการครอบครองฟ้องเอาคืนการครอบครองต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่ถูกแย่ง (มาตรา 1375)
ภาระจำยอมคือภาระที่อสังหาริมทรัพย์แปลงหนึ่งต้องรับ ทำให้เจ้าของต้องยอมรับกรรมบางอย่าง หรืองดเว้นการใช้สิทธิบางอย่าง เพื่อประโยชน์แก่อสังหาริมทรัพย์อื่น (มาตรา 1387) เช่น ยอมให้ที่ดินข้างเคียงใช้ทางเดินผ่าน ที่ดินที่รับภาระเรียกว่าภารยทรัพย์ ที่ดินที่ได้ประโยชน์เรียกว่าสามยทรัพย์ (สองคำนี้เป็นชื่อที่ตำราใช้ ตัวบทใช้คำเหล่านี้ เช่นในมาตรา 1388 แต่นิยามภาระจำยอมอยู่ในมาตรา 1387)
ภาระจำยอมได้มาโดยอายุความก็ได้ โดยนำหลักอายุความได้สิทธิมาใช้โดยอนุโลม (มาตรา 1401) และสิ้นไปถ้าไม่ได้ใช้ 10 ปี (มาตรา 1399) หรือเมื่อภารยทรัพย์หรือสามยทรัพย์สลายไปทั้งหมด (มาตรา 1397) อย่าสับสนกับทางจำเป็น ซึ่งเป็นสิทธิของที่ดินที่ถูกล้อมจนไม่มีทางออกสู่ทางสาธารณะ และต้องจ่ายค่าทดแทน (มาตรา 1349)
นาง ค. เช่าที่ดินมีโฉนดของนาย ง. ทำสวนมา 12 ปี จ่ายค่าเช่าทุกปี แล้วอ้างว่าได้กรรมสิทธิ์โดยครอบครองปรปักษ์ เพราะเกิน 10 ปีแล้ว ฟังขึ้นหรือไม่
คิด 1ตรวจเงื่อนไขทีละข้อตามมาตรา 1382: ทรัพย์สินของผู้อื่น ใช่ สงบและเปิดเผย ใช่
คิด 2เจตนาเป็นเจ้าของ: ผู้เช่ายึดถือแทนผู้ให้เช่า และยอมรับว่านาย ง. เป็นเจ้าของด้วยการจ่ายค่าเช่า จึงไม่มีเจตนาเป็นเจ้าของ
คิด 3ขาดเงื่อนไขข้อเดียวก็ไม่ได้กรรมสิทธิ์ แม้เวลาจะเกิน 10 ปี
คำตอบ: ไม่ฟังขึ้น เพราะผู้เช่าไม่ได้ครอบครองด้วยเจตนาเป็นเจ้าของ
กับดัก: โจทย์มักใส่จำนวนปีให้ครบเพื่อหลอกให้ตอบว่าได้กรรมสิทธิ์ ต้องตรวจ “เจตนาเป็นเจ้าของ” และ “ทรัพย์ของใคร” ก่อนนับปี
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผลตอบว่าสภาพบุคคลเริ่มเมื่อปฏิสนธิหรือเมื่อแจ้งเกิด · เกิดเพราะเห็นว่าทารกในครรภ์มีสิทธิได้ วิธีแก้: สภาพบุคคลเริ่มเมื่อคลอดแล้วอยู่รอดเป็นทารก ทารกในครรภ์มีสิทธิได้ก็ต่อเมื่อภายหลังคลอดแล้วอยู่รอด (มาตรา 15)
ตอบว่าผู้เยาว์ทำนิติกรรมเองแล้วเป็นโมฆะ · เกิดจากจำคำว่าโมฆะกับโมฆียะสลับกัน วิธีแก้: ผู้เยาว์ คนไร้ความสามารถ และคนเสมือนไร้ความสามารถฝ่าฝืนแล้วเป็นโมฆียะ (มาตรา 21, 29, 34) ข้อยกเว้นที่เป็นโมฆะคือพินัยกรรมของคนอายุไม่ถึง 15 ปี และของคนที่ศาลสั่งให้ไร้ความสามารถ (มาตรา 1703, 1704)
ถือว่าคนสาบสูญตายในวันที่ศาลสั่ง · เกิดเพราะคิดว่าคำสั่งศาลคือจุดเริ่ม วิธีแก้: ถือว่าตายเมื่อครบกำหนด 5 ปีหรือ 2 ปีตามมาตรา 61 (มาตรา 62) และ 1 ปีเป็นเกณฑ์ตั้งผู้จัดการทรัพย์สินของผู้ไม่อยู่ (มาตรา 48)
สลับส่วนควบกับอุปกรณ์ · เกิดเพราะทั้งสองอย่างอยู่คู่กับทรัพย์หลัก วิธีแก้: ส่วนควบแยกแล้วทรัพย์เสียสภาพ (มาตรา 144) อุปกรณ์เป็นของใช้ประกอบที่แยกได้ และตกติดไปกับทรัพย์ประธานถ้าไม่ได้ตกลงไว้เป็นอย่างอื่น (มาตรา 147)
นับครอบครองปรปักษ์ 5 ปีสำหรับที่ดิน · เกิดจากจำตัวเลขสลับ วิธีแก้: อสังหาริมทรัพย์ 10 ปี สังหาริมทรัพย์ 5 ปี (มาตรา 1382) และสาธารณสมบัติของแผ่นดินครอบครองนานเท่าใดก็ไม่ได้ (มาตรา 1306)
เช็กความเข้าใจ
ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ
เด็กหญิงฟ้า อายุ 16 ปี เขียนพินัยกรรมยกสร้อยทองของตนให้น้องสาว โดยพ่อแม่ไม่รู้ พินัยกรรมนี้มีผลอย่างไร
ข้อใดจับคู่ทรัพย์กับประเภทได้ถูกต้อง
เครื่องบินเล็กที่นาย ก. โดยสารหายไปเหนือทะเล ไม่พบซากและไม่พบตัวนาย ก. ผู้มีส่วนได้เสียจะร้องขอให้ศาลสั่งให้นาย ก. เป็นคนสาบสูญได้เมื่อใด
ศาลสั่งให้นาย ข. ซึ่งติดการพนันจนผลาญทรัพย์สินของครอบครัว เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ การใดต่อไปนี้ที่นาย ข. ต้องได้รับความยินยอมจากผู้พิทักษ์ก่อน
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองอธิบายด้วยคำของตัวเองว่า ทำไมนิติกรรมที่ผู้เยาว์ทำโดยไม่ได้รับความยินยอมจึงเป็นโมฆียะ ไม่ใช่โมฆะ