แผน 12 วัน · วันที่ 4บทที่ 4 จาก 6 ในหัวข้อนี้
~29 นาที
งานสารบรรณ

รับ ส่ง เก็บ ยืม ทำลาย และสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์

เดินตามหนังสือหนึ่งฉบับตั้งแต่เข้ามาถึงสถานีตำรวจจนวันที่ถูกทำลาย รู้ว่าลงทะเบียนรับ–ส่งอย่างไร รับส่งทางอีเมลกลางต้องตรวจกี่ครั้ง ตอบภายในเมื่อไร ตั้งชื่อไฟล์แบบไหน แล้วแยกตัวเลข 1 · 5 · 10 · 20 ปี และ 60 วันให้ขาด

ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ

1 · ทำไมต้องรู้เรื่องนี้ออกบ่อย ต้องอ่าน

หนังสือหนึ่งฉบับ มีชีวิตหลังจากส่งออกไปอีกยาว

ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 นิยามงานสารบรรณว่าเป็นงานบริหารเอกสาร “เริ่มตั้งแต่การจัดทำ การรับ การส่ง การเก็บรักษา การยืม จนถึงการทำลาย” บทที่ 1–3 ของหัวข้อนี้สอนการจัดทำไปแล้ว บทนี้คือขั้นที่เหลือทั้งหมด

ในงานธุรการของสถานีตำรวจหรือกองบังคับการ เรื่องเหล่านี้เกิดทุกวัน เช่น ประทับตรารับหนังสือจากอำเภอ เปิดอีเมลกลางตอนเช้า สแกนหนังสือเป็นไฟล์ PDF ก่อนส่ง เก็บแฟ้มที่ทำเสร็จแล้ว หรือถูกแต่งตั้งเป็นกรรมการทำลายหนังสือปลายปี

ข้อสอบถามแบบนี้ ส่วนนี้ออกบ่อยมาก (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม) และเกือบทั้งหมดถามตัวเลขหรือขั้นตอนตรง ๆ เช่น ตรวจอีเมลกลางวันละกี่ครั้ง ได้รับอีเมลหลัง 16.30 น. ต้องตอบเมื่อไร ไฟล์ PDF กี่ dpi ชื่อไฟล์ข้อใดถูก หนังสือแบบนี้เก็บกี่ปี ครบ 20 ปีส่งใคร ภายในวันไหน ใครอนุญาตให้ยืม และการทำลายมีกำหนด 60 วันตรงไหน กับดักที่พบบ่อยที่สุดคือตัวเลขของระเบียบก่อนแก้ไข และการสลับตัวเลขสองตัวที่ใกล้กัน
ตัวบท ณ ระเบียบฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564ทุกข้อในบทนี้สอนตามระเบียบงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ที่แก้ไขแล้วถึงฉบับที่ 4 ส่วนระเบียบของตำรวจ (ลักษณะที่ 54) ข้อมูลตามฉบับปรับปรุงถึงฉบับที่ 21
2 · การรับและการส่งหนังสือออกบ่อย ต้องอ่าน

รับเข้า ลงทะเบียน ส่งต่อ แล้วติดตาม

หนังสือรับ คือหนังสือที่ได้รับเข้ามาจากภายนอก (ข้อ 35) ส่วนหนังสือส่ง คือหนังสือที่ส่งออกไปภายนอก (ข้อ 41) ทั้งสองข้อแก้ไขโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 คนที่ทำงานหลักทั้งขารับและขาส่งคือเจ้าหน้าที่ของหน่วยงานสารบรรณกลาง (คำอธิบายของเรา: คือจุดรับ–ส่งหนังสือกลางของหน่วย เช่น งานธุรการ)

ระเบียบของตำรวจเองก็มีบทว่าด้วยการรับและส่งหนังสือ (ลักษณะที่ 54 บทที่ 5) ซึ่งอยู่ในบทที่ 5 ของหัวข้อนี้ บทนี้สอนหลักกลางของระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีก่อน

การรับหนังสือ (ข้อ 36–39 และข้อ 50)

ข้อ 36จัดลำดับความสำคัญและความเร่งด่วน แล้วเปิดซองตรวจเอกสารไม่ถูกต้อง ให้ติดต่อเจ้าของเรื่องหรือหน่วยที่ออกหนังสือ หรือบันทึกข้อบกพร่องไว้เป็นหลักฐาน
เรื่องด่วนขึ้นก่อน
ข้อ 37ประทับตรารับหนังสือที่มุมบนด้านขวากรอก เลขรับ วันที่ และเวลา ที่รับหนังสือ
เลขรับในตรา = เลขทะเบียนรับ
ข้อ 38ลงทะเบียนหนังสือรับเลขทะเบียนรับเรียงติดต่อกันไปตลอดปีปฏิทิน และต้องตรงกับเลขในตรารับ
ส่งด้วยสมุดส่งหนังสือ หรือให้ผู้รับลงชื่อในทะเบียนรับ
ข้อ 39จัดแยกส่งให้หน่วยที่เกี่ยวข้องลงชื่อหน่วยที่รับหนังสือในช่อง “การปฏิบัติ” ของทะเบียนรับ
ติดตามจนเรื่องจบ
ข้อ 50สำรวจทะเบียนรับเป็นประจำ และติดตามเรื่องดูว่าหนังสือตามทะเบียนรับปฏิบัติไปแล้วเพียงใด
การส่งต่อตามข้อ 39 จะเสนอผ่านผู้บังคับบัญชาคนใดหรือไม่ เป็นไปตามที่หัวหน้าส่วนราชการกำหนด และถ้าหน่วยนั้นตอบหนังสือไปเองแล้ว ให้ลงทะเบียนว่าตอบไปโดยหนังสือที่เท่าใด วัน เดือน ปีใด

การส่งหนังสือ (ข้อ 42–47)

ข้อใครทำทำอะไร
42เจ้าของเรื่องตรวจความเรียบร้อยของหนังสือ และสิ่งที่จะส่งไปด้วยให้ครบ แล้วส่งให้สารบรรณกลาง
43สารบรรณกลางลงทะเบียนหนังสือส่ง เลขทะเบียนส่งเรียงติดต่อกันไปตลอดปีปฏิทิน แล้วลงเลขที่ วัน เดือน ปี ในหนังสือและสำเนาคู่ฉบับให้ตรงกับทะเบียน
44สารบรรณกลางตรวจอีกครั้งแล้วปิดผนึก หนังสือที่ไม่สำคัญมากนัก พับแล้วยึดด้วยแถบกาว กาว เย็บลวด หรือวิธีอื่นแทนซองได้
45สารบรรณกลางจ่าหน้าซองตามแบบที่ 15 ถ้าไม่ใช้สมุดส่งหนังสือ ให้แนบใบรับหนังสือติดซองไป
46ผู้นำส่งไม่ได้ส่งทางไปรษณีย์ ต้องให้ผู้รับลงชื่อในสมุดส่งหรือใบรับ ใบรับให้ผนึกติดไว้ที่สำเนาคู่ฉบับ
47สารบรรณกลางถ้าเป็นการตอบหนังสือรับ ให้ลงทะเบียนว่าตอบหนังสือรับที่เท่าใด วัน เดือน ปีใด

สังเกตว่าทั้งทะเบียนรับและทะเบียนส่งใช้หลักเดียวกัน คือเลขเรียงติดต่อกันไปตลอดปีปฏิทิน และเลขในหนังสือต้องตรงกับเลขในทะเบียน

สำเนาคู่ฉบับ กับ สำเนา ไม่ใช่อย่างเดียวกัน

สำเนาคู่ฉบับ (ข้อ 30)สำเนาที่เก็บไว้เองเป็นหลักฐาน ข้อ 30 ให้หนังสือที่จัดทำขึ้นโดยปกติมีสำเนาคู่ฉบับเก็บไว้ที่ต้นเรื่อง 1 ฉบับ และมีสำเนาเก็บไว้ที่หน่วยงานสารบรรณกลาง 1 ฉบับ ผู้ลงชื่อลงลายมือชื่อหรือลายมือชื่อย่อ และผู้ร่าง ผู้พิมพ์ ผู้ตรวจ ลงลายมือชื่อหรือลายมือชื่อย่อไว้ที่ข้างท้ายขอบล่างด้านขวา คำอธิบายของเรา: สำเนาที่เก็บเองนี้ไม่ต้องมีคำรับรอง “สำเนาถูกต้อง” แบบสำเนาที่ส่งให้ผู้อื่นในข้อ 31
ส่งทางระบบแล้วไม่ต้องเก็บกระดาษ (ข้อ 30 วรรคสาม)ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 เพิ่มว่า ถ้าหน่วยงานสารบรรณกลางส่งหนังสือด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์แล้ว ให้ถือว่าสำเนาที่เก็บอยู่ในระบบที่ส่งนั้นคือสำเนาที่หน่วยงานสารบรรณกลาง ไม่ต้องเก็บเป็นเอกสารอีก
สำเนาที่ส่งให้ผู้อื่นทราบ (ข้อ 31)เมื่อเจ้าของหนังสือเห็นว่าส่วนราชการอื่นที่เกี่ยวข้องควรได้รับทราบด้วย โดยปกติให้ส่งสำเนาไปเป็นหนังสือประทับตรา และสำเนานั้นต้องมีคำรับรองว่า “สำเนาถูกต้อง”
ใครรับรองสำเนา (ข้อ 31 วรรคสอง แก้ไขโดยฉบับที่ 3 พ.ศ. 2560)เจ้าของเรื่องที่ทำสำเนา ซึ่งเป็นข้าราชการพลเรือนหรือพนักงานส่วนท้องถิ่น ประเภทวิชาการ ระดับปฏิบัติการ หรือประเภททั่วไป ระดับชำนาญงาน ขึ้นไป หรือเจ้าหน้าที่ของรัฐอื่นที่เทียบเท่า หรือพนักงานราชการ ลงลายมือชื่อรับรอง พร้อมชื่อตัวบรรจง ตำแหน่ง และวัน เดือน ปีที่รับรอง ไว้ที่ขอบล่างของหนังสือ ถ้อยคำเดิมปี 2526 ให้เจ้าหน้าที่ตั้งแต่ระดับ 2 ขึ้นไปรับรอง และไม่มีวันที่รับรอง ส่วนการรับรองสำเนาในหนังสือของตำรวจมีกติกาเพิ่มในบทที่ 5 ของหัวข้อนี้
ตัวอย่างโจทย์: งานธุรการลงทะเบียนรับหนังสือจากอำเภอแล้ว ต้องส่งต่อให้งานป้องกันปราบปรามดำเนินการ จะบันทึกการส่งต่อไว้ที่ไหน และใช้หลักฐานอะไรได้บ้าง
คิด 1ข้อ 39 ให้ลงชื่อหน่วยงานที่รับหนังสือไว้ในช่อง การปฏิบัติ ของทะเบียนหนังสือรับ ถ้ามีชื่อบุคคลหรือตำแหน่งที่เกี่ยวข้อง ให้ลงไว้ด้วย
คิด 2หลักฐานการส่งต่อเลือกได้สองทาง คือใช้สมุดส่งหนังสือ (ข้อ 48) หรือให้ผู้รับลงชื่อและวัน เดือน ปีที่รับไว้ในทะเบียนรับ
คำตอบ: ลงชื่องานป้องกันปราบปรามในช่อง “การปฏิบัติ” แล้วส่งด้วยสมุดส่งหนังสือ หรือให้ผู้รับลงชื่อในทะเบียนรับ
กับดัก: คิดว่าต้องลงในช่อง “หมายเหตุ” หรือต้องทำใบรับหนังสือทุกครั้ง ใบรับ (ข้อ 49) ใช้กับการส่งหนังสือออกไปภายนอกเมื่อไม่ใช้สมุดส่ง ไม่ใช่การส่งต่อภายในหลังรับ
3 · สารบรรณอิเล็กทรอนิกส์และอีเมลกลางออกบ่อย ต้องอ่าน

ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 ให้ระบบเป็นช่องทางหลัก

ข้อ 29 ที่ฉบับที่ 4 เขียนใหม่ บอกว่า “การติดต่อราชการให้ดำเนินการด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลัก” ยกเว้นข้อมูลข่าวสารลับชั้นลับที่สุด หรือสิ่งที่เป็นความลับชั้นลับที่สุด หรือมีเหตุจำเป็นอื่นที่ใช้ระบบไม่ได้ ผู้ส่งต้องตรวจผลการส่งทุกครั้ง ผู้รับแจ้งตอบรับ และเมื่อได้รับการแจ้งตอบรับแล้ว ผู้ส่งไม่ต้องส่งหนังสือเป็นกระดาษตามไปอีก

ข้อ 89/1 ให้ส่วนราชการมีระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ หรืออย่างน้อยต้องมีที่อยู่ไปรษณีย์อิเล็กทรอนิกส์กลาง (อีเมลกลาง) ประกาศไว้บนเว็บไซต์ของหน่วย และแจ้งสำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน) วิธีรับส่งด้วยระบบอยู่ในภาคผนวก 6 ส่วนวิธีรับส่งทางอีเมลอยู่ในภาคผนวก 7

ตัวเลขและกติกาอีเมลกลาง

เรื่องกติกาที่มา
ชื่ออีเมลกลางsaraban ตามด้วยโดเมนของหน่วย เช่น saraban@opm.go.th หรืออย่างน้อยลงท้ายด้วยโดเมนของส่วนราชการต้นสังกัด เช่น saraban-phayao@moi.go.thภ.7 ข้อ 1
ตรวจอีเมลไม่น้อยกว่าวันละ 2 ครั้งในเวลาราชการ เช้าอย่างน้อย 1 บ่ายอย่างน้อย 1 รวมโฟลเดอร์อีเมลขยะภ.7 ข้อ 2
ตอบยืนยันภายในวันทำการที่ได้รับ ถ้าได้รับหลัง 16.30 น. ตอบไม่เกิน 10.00 น. ของวันทำการถัดไปภ.7 ข้อ 3.2
ไฟล์ที่ส่งทางอีเมลPDF ไฟล์เดียว ไม่น้อยกว่า 300 dpi (สิ่งที่ส่งมาด้วยหน้ามากแยกไฟล์ได้)ภ.7 ข้อ 4.3
ไฟล์สำรอง และที่ส่งหอจดหมายเหตุรูปแบบมาตรฐาน เช่น PDF ไม่น้อยกว่า 150 dpiข้อ 89/4
อีเมลที่ใช้ส่งใช้อีเมลกลางของหน่วยเท่านั้นภ.7 ข้อ 5.3.3

คำตอบยืนยันต้องบอกอย่างน้อยว่าหน่วยได้รับอีเมลแล้ว พร้อมหมายเลขโทรศัพท์ ทั้งภาษาไทยและภาษาอังกฤษ ส่วนการตรวจวันละ 2 ครั้ง (เช้า–บ่าย) ภาคผนวก 6 ก็กำหนดไว้แบบเดียวกันสำหรับระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์

ตั้งชื่อไฟล์ตามลำดับ (ภาคผนวก 7 ข้อ 4.3)

ลำดับส่วนของชื่อตัวอย่างในระเบียบ
1ปีพุทธศักราช2564
2รหัสตัวอักษรโรมันประจำส่วนราชการOPM
3เลขประจำของส่วนราชการเจ้าของเรื่อง0913
4เลขที่ตามทะเบียนหนังสือส่ง56
5ไฟล์สิ่งที่ส่งมาด้วย: ชื่อเดียวกับหนังสือ ต่อท้ายเลข 1, 2 …_1 · _2

ผลลัพธ์ในระเบียบคือ 2564_OPM0913_56.pdf สิ่งที่ส่งมาด้วยคือ 2564_OPM0913_56_1.pdf และ 2564_OPM0913_56_2.pdf ใช้เลขอารบิก และใช้ขีดล่าง (_) แทนการเว้นวรรค หรือแทนเครื่องหมายที่สงวนไว้ เช่น / . $ สังเกตว่ารหัสโรมันกับเลขประจำเขียนติดกัน ส่วนรหัสโรมันของสำนักงานตำรวจแห่งชาติคือ RTP ตามบัญชีแนบท้ายภาคผนวก 7 และเลขสิ่งที่ส่งมาด้วยนับ 1 เป็นต้นไปเสมอ ไม่ต้องตรงกับเลขสิ่งที่ส่งมาด้วยในหนังสือ

ขารับทางอีเมล (ภาคผนวก 7 ข้อ 2–3)

อีเมลขยะ โฆษณาเช่น Spam Junk Hoax ไม่ควรเปิด ห้ามตอบกลับ เปิดไฟล์ หรือคลิกลิงก์โดยเด็ดขาด ให้ลบทิ้งทันที แต่ถ้าเป็นอีเมลจากหน่วยงานของรัฐที่ตกไปอยู่ในโฟลเดอร์ขยะ ให้ย้ายไปกล่องจดหมายเข้า (inbox) แล้วดำเนินการต่อ
เมื่อได้รับอีเมลจากภายนอกลงทะเบียนรับหนังสือที่แนบมาตามข้อ 38 · ตอบยืนยัน (reply) · สำรองข้อมูล (backup) · มีระบบก็นำเข้าระบบ ไม่มีระบบก็พิมพ์ออกเป็นกระดาษแล้วทำตามระเบียบต่อ
ส่งผิดที่อยู่ถ้าหนังสือราชการเข้ามาทางอีเมลอื่นที่ไม่ใช่อีเมลกลาง เช่น อีเมลของเจ้าหน้าที่ ผู้ใช้อีเมลนั้นต้องส่งต่อ (forward) ไปอีเมลกลาง แล้วเจ้าหน้าที่สารบรรณกลางแจ้งผู้ส่งให้ทราบที่อยู่ที่ถูกต้อง
เวลาในทะเบียน (ข้อ 89/3)ให้ลงเวลาที่ปรากฏในระบบว่ารับหรือส่ง ถ้าส่งไปยังอีเมลที่แจ้งหรือประกาศไว้แล้วแต่ส่งไม่สำเร็จ ให้ถือวันและเวลาที่ระบบแสดงว่าส่งครั้งแรกเป็นวันเวลาที่ส่ง

ขาส่งทางอีเมล (ภาคผนวก 7 ข้อ 4–5)

ก่อนส่งผู้มีอำนาจลงชื่อหรือเห็นชอบแล้ว เจ้าของเรื่องประสานสารบรรณกลางขอเลขทะเบียนส่งตามข้อ 43 แปลงเป็น PDF แล้วตั้งชื่อไฟล์ตามข้อ 4.3
ช่องผู้รับผู้รับใส่ช่อง “ถึง” (To) ผู้รับสำเนาใส่ “สำเนาถึง” (CC) ส่วน “สำเนาลับถึง” (BCC) ใช้เมื่อส่งเก็บเป็นสำเนาในระบบของหน่วย หรือเมื่อต้องปกปิดไม่ให้ผู้รับรู้ว่าส่งถึงคนอื่นด้วย
ไฟล์ใหญ่เกินแนบได้เก็บไฟล์ไว้ในที่ที่ผู้รับเข้าถึงได้ แล้วคัดลอกที่อยู่ของไฟล์ใส่ในเนื้อหาอีเมลแทน
ส่งไม่สำเร็จตรวจและแก้ที่อยู่แล้วส่งใหม่ ยืนยันที่อยู่แล้วยังส่งไม่ได้ ให้ส่งด้วยวิธีอื่น ถ้าผู้รับเป็นหน่วยงานของรัฐ ให้ระบุเหตุที่ส่งทางอีเมลไม่ได้ไว้ในหนังสือด้วย
ด่วนที่สุด หรือมีกำหนดเวลาเจ้าของเรื่องโทรศัพท์หรือใช้ช่องทางอื่นยืนยันกับผู้รับ แล้วบันทึกวันเวลาที่ยืนยันไว้ในหมายเหตุของทะเบียนหนังสือส่ง เว้นแต่ได้รับการตอบกลับแล้ว (การเขียนชั้นความเร็วในชื่อเรื่องอีเมลอยู่ในบทที่ 2 ของหัวข้อนี้)
ลายมือชื่อ และทะเบียนอิเล็กทรอนิกส์ ภาคผนวก 7 ให้ส่วนราชการอาจจัดหาลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ (digital signature) มาใช้รับรองหนังสือที่ส่งทางอีเมลก็ได้ จึงลงลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ “(ถ้ามี)” ส่วนการส่งด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ภาคผนวก 6 ให้ใช้วิธีที่ระบุตัวตนและแสดงเจตนาของเจ้าของลายมือชื่อได้ เช่น ชื่อผู้ใช้และรหัสผ่าน ข้อ 29/1 ให้มีทะเบียนหนังสือรับ ทะเบียนหนังสือส่ง และบัญชีอื่นในหมวดการเก็บ–ทำลาย ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ (ใช้บังคับตั้งแต่ 1 ม.ค. 2565) จะอยู่ในระบบหรือทำด้วยโปรแกรม เช่น Microsoft Excel หรือ Google Sheets ก็ได้ เมื่อมีแล้วไม่ต้องทำเป็นกระดาษอีก
ตัวอย่างโจทย์: หน่วยงานภายนอกส่งหนังสือราชการมาที่อีเมลส่วนตัวในงานของเจ้าหน้าที่คนหนึ่งในกองบังคับการ ไม่ได้ส่งมาที่อีเมลกลาง เจ้าหน้าที่คนนั้นต้องทำอย่างไร
คิด 1ภาคผนวก 7 ข้อ 3.7 ครอบคลุมกรณีหนังสือราชการถึงส่วนราชการทางอีเมลอื่นที่ไม่ใช่อีเมลกลาง เช่น อีเมลที่หน่วยจัดให้เจ้าหน้าที่ใช้ปฏิบัติงาน
คิด 2หน้าที่ของผู้ใช้อีเมลนั้นคือส่งต่อ (forward) ไปอีเมลกลาง เพื่อให้สารบรรณกลางลงทะเบียนรับและดำเนินการตามข้อ 3
คิด 3จากนั้นเจ้าหน้าที่สารบรรณกลางส่งอีเมลแจ้งผู้ส่ง ให้ทราบที่อยู่อีเมลที่ถูกต้องสำหรับครั้งต่อไป
คำตอบ: ส่งต่อไปอีเมลกลาง แล้วสารบรรณกลางลงทะเบียนรับ และแจ้งผู้ส่งให้ใช้อีเมลกลางครั้งหน้า
กับดัก: ลงมือทำเรื่องเองเลยโดยไม่ผ่านอีเมลกลาง หรือลบทิ้งเพราะส่งผิดที่ ทั้งสองทางทำให้หนังสือไม่ถูกลงทะเบียนรับ
4 · การเก็บ และอายุการเก็บออกบ่อย ต้องอ่าน

เก็บ 3 แบบ ตัวเลขหลักคือ 10 ปี

ข้อ 52 แบ่งการเก็บหนังสือเป็น 3 แบบ คือ การเก็บระหว่างปฏิบัติ การเก็บเมื่อปฏิบัติเสร็จแล้ว และการเก็บไว้เพื่อใช้ในการตรวจสอบ

อายุการเก็บอยู่ในข้อ 57 ที่ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 เขียนใหม่ หลักคือ “โดยปกติให้เก็บไว้ไม่น้อยกว่า 10 ปี เว้นแต่…” คำว่า ไม่น้อยกว่า แปลว่าตัวเลขเป็นขั้นต่ำ วิธีคิดคือถามก่อนว่าหนังสือเข้าข้อยกเว้นไหม ถ้าไม่เข้าเลย ตอบ 10 ปี

1
การเก็บระหว่างปฏิบัติ (ข้อ 53)หนังสือที่ยังทำไม่เสร็จ อยู่ในความรับผิดชอบของเจ้าของเรื่อง เก็บตามขั้นตอนของงาน
2
การเก็บเมื่อปฏิบัติเสร็จแล้ว (ข้อ 54–55)เจ้าของเรื่องทำบัญชีหนังสือส่งเก็บส่งไปหน่วยเก็บ ผู้รับผิดชอบการเก็บประทับตรากำหนดเก็บ แล้วลงทะเบียนหนังสือเก็บ
3
การเก็บไว้เพื่อใช้ในการตรวจสอบ (ข้อ 56)ทำเสร็จแล้วแต่ต้องใช้ตรวจสอบเป็นประจำ เจ้าของเรื่องเก็บเป็นเอกเทศได้ หมดความจำเป็นจึงส่งหน่วยเก็บ
ตรากำหนดเก็บหนังสือ (ข้อ 55.1) ประทับที่มุมล่างด้านขวาของกระดาษแผ่นแรก แล้วลงลายมือชื่อย่อกำกับ หนังสือที่เก็บตลอดไปใช้คำว่า ห้ามทำลาย ด้วยหมึกสีแดง หนังสือที่มีกำหนดเวลาใช้คำว่า เก็บถึง พ.ศ. .... ด้วยหมึกสีน้ำเงิน
ตลอดไปมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ (57.3)หนังสือที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ทุกสาขาวิชา และมีคุณค่าต่อการศึกษาค้นคว้า วิจัย เก็บตลอดไป หรือตามที่สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร กำหนด
10 ปีอายุการเก็บโดยปกติ (57 วรรคหนึ่ง)ทุกฉบับที่ไม่เข้าข้อยกเว้น
5 ปีคู่สำเนา (57.4) และเอกสารการเงิน (57.6)คู่สำเนาที่งานเสร็จแล้วและต้นเรื่องค้นได้จากที่อื่น · เอกสารรับ–จ่ายเงินหรือก่อหนี้ที่ไม่เป็นหลักฐานแห่งสิทธิ เมื่อ สตง. ตรวจแล้วไม่มีปัญหา และไม่ต้องใช้ตรวจสอบหรือเพื่อการใดอีก
1 ปีเรื่องธรรมดาสามัญ (57.5)ไม่มีความสำคัญ เกิดขึ้นเป็นประจำ ดำเนินการเสร็จแล้ว
กฎเฉพาะหนังสือลับ (57.1) และหลักฐานทางอรรถคดี (57.2)ไม่มีตัวเลขในข้อ 57 หนังสือลับไปตามกฎหมายและระเบียบเรื่องความลับหรือความปลอดภัย ส่วนสำนวนของศาลหรือของพนักงานสอบสวนไปตามกฎหมายและระเบียบแบบแผนว่าด้วยการนั้น

หนังสือเกี่ยวกับการเงินที่เห็นว่าไม่จำเป็นต้องเก็บถึง 10 ปี หรือ 5 ปี แล้วแต่กรณี ให้ทำความตกลงกับกระทรวงการคลัง

เมื่อเวลาผ่านไป: 20 ปี ฝากเก็บ และหนังสืออิเล็กทรอนิกส์

ครบ 20 ปี ส่งมอบ (ข้อ 58)ทุกปีปฏิทิน ส่งหนังสือที่มีอายุครบ 20 ปีนับจากวันที่ได้จัดทำขึ้น พร้อมบัญชีส่งมอบหนังสือครบ 20 ปี ให้สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร ภายใน 31 มกราคม ของปีถัดไป (ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 เปลี่ยนจาก 25 ปีเดิม) 20 ปีจึงเป็นจุดส่งมอบ ไม่ใช่อายุการเก็บ
ข้อยกเว้นของข้อ 58หนังสือที่ต้องสงวนเป็นความลับ หนังสือที่กฎหมายหรือระเบียบทั่วไปกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น และหนังสือที่หน่วยจำเป็นต้องเก็บเอง ซึ่งต้องทำบัญชีหนังสือครบ 20 ปีที่ขอเก็บเองส่งมอบให้หอจดหมายเหตุ
ฝากเก็บ (ข้อ 60)หนังสือสำคัญที่ยังไม่ถึงกำหนดทำลาย ฝากกองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร เก็บได้ด้วยบัญชีฝากหนังสือ ยังถือเป็นหนังสือของส่วนราชการผู้ฝาก และเมื่อถึงกำหนดทำลาย ผู้ฝากดำเนินการตามข้อ 66
ชำรุด สูญหาย (ข้อ 61)ชำรุดรีบซ่อม สูญหายหาสำเนามาแทน ซ่อมไม่ได้ให้รายงานผู้บังคับบัญชาและหมายเหตุในทะเบียนเก็บ เอกสารสิทธิหายให้แจ้งความต่อพนักงานสอบสวน
หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (ข้อ 89/5)“ไม่มีอายุการเก็บหนังสือ โดยปกติให้เก็บไว้ตลอดไป” ยกเว้นเมื่อต้องเพิ่มพื้นที่หรือมีเหตุจำเป็น หัวหน้าส่วนราชการสั่งลบฉบับที่มิใช่เอกสารจดหมายเหตุซึ่งเก็บมาเกินกว่า 10 ปีได้ โดยลบฉบับที่เก็บนานที่สุดย้อนขึ้นมา ส่วนสำเนาสำรองลบได้เฉพาะที่เก็บเกินกว่า 20 ปีและส่งหอจดหมายเหตุตามข้อ 58 แล้ว
ตัวอย่างโจทย์: หนังสือกระดาษฉบับหนึ่งของกองบังคับการจัดทำเมื่อ 20 มี.ค. 2552 ยังเก็บอยู่ที่หน่วย และไม่เข้าข้อยกเว้นของข้อ 58 ต้องส่งให้สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติภายในวันใด
คิด 1โจทย์ถามการส่งมอบ จึงใช้ข้อ 58 (20 ปี) ไม่ใช่ข้อ 57 (10 ปี)
คิด 2นับจากวันที่จัดทำ 2552 + 20 = 2572 หนังสือครบ 20 ปีในปี 2572
คิด 3ข้อ 58 ให้ส่งภายใน 31 มกราคม ของปีถัดไป ปีถัดจาก 2572 คือ 2573
คำตอบ: ภายในวันที่ 31 มกราคม 2573
กับดัก: ใช้ 25 ปีของฉบับก่อนแก้ไข (ได้ 31 ม.ค. 2578) หรือตอบวันครบ 20 ปีพอดี (20 มี.ค. 2572) ทั้งที่ระเบียบให้รวบส่งในเดือนมกราคมของปีถัดไป
5 · การยืมออกบ่อย ต้องอ่าน

ยืมต้องมีเหตุ มีผู้อนุญาต และมีบัตรยืม

การยืมอยู่ในข้อ 62–65 (หมวด 3 ส่วนที่ 2) และยังเป็นถ้อยคำเดิมของปี 2526 ไม่มีฉบับแก้ไขใดเปลี่ยน ข้อ 62 ใช้กับการยืมหนังสือที่ส่งเก็บแล้ว ส่วนหนังสือที่ยังปฏิบัติไม่เสร็จ หรือที่เก็บไว้เพื่อใช้ในการตรวจสอบ ข้อ 64 ให้ใช้กติกาเดียวกันโดยอนุโลม

คำถามแรกของเรื่องนี้คือใครเป็นผู้ยืม ผู้ยืมและผู้อนุญาตให้ยืมต้องอยู่ในระดับที่ข้อ 62 กำหนด ขึ้นกับว่ายืมกันภายในส่วนราชการเดียวกัน หรือข้ามส่วนราชการ ส่วนบุคคลภายนอกยืมไม่ได้เลย

ใครยืมได้ ใครอนุญาต (ข้อ 62–65)

กรณีผู้ยืมและผู้อนุญาตข้อ
ภายในส่วนราชการเดียวกันหัวหน้าส่วนราชการระดับแผนกขึ้นไป หรือผู้ที่ได้รับมอบหมาย62.4
ระหว่างส่วนราชการหัวหน้าส่วนราชการระดับกองขึ้นไป หรือผู้ที่ได้รับมอบหมาย62.3
หนังสือที่ยังทำไม่เสร็จ หรือเก็บไว้ตรวจสอบใช้ข้อ 62 โดยอนุโลม64
บุคคลภายนอกยืมไม่ได้ ดูหรือคัดลอกได้เมื่อหัวหน้าส่วนราชการระดับกองขึ้นไป หรือผู้ที่ได้รับมอบหมาย อนุญาตก่อน65

ข้อ 62 ใช้คำว่า “ผู้ยืมและผู้อนุญาตให้ยืมต้องเป็น…” คือทั้งสองฝ่ายต้องอยู่ในระดับนั้น วิธีจำของเรา: ยิ่งหนังสือออกไปไกล ผู้อนุญาตยิ่งต้องสูง ภายในหน่วยใช้ระดับแผนก ข้ามหน่วยใช้ระดับกอง ส่วนคนนอกได้แค่ดูหรือคัดลอก

ขั้นตอนการยืมและการติดตาม (ข้อ 62.1–62.2)

62.1ผู้ยืมแจ้งว่าจะนำเรื่องที่ยืมไปใช้ในราชการใด
ต้องเป็นการใช้ในราชการ
62.2ผู้ยืมมอบหลักฐานการยืม แล้วลงชื่อรับเรื่องในบัตรยืมหนังสือบัตรยืมทำตามแบบที่ 24
บัตรเข้าไปอยู่ในที่เก็บ
62.2เจ้าหน้าที่เก็บบัตรยืมไว้แทนที่หนังสือที่ถูกยืมไปเปิดที่เก็บแล้วรู้ว่าหนังสืออยู่กับใคร
ถึงกำหนดแล้วทวงถาม
62.2เจ้าหน้าที่เรียงหลักฐานการยืมตามวัน เดือน ปีเพื่อติดตามทวงถาม
ระเบียบไม่ได้กำหนดจำนวนวันยืมไว้ ระยะเวลายืมคือวันที่ลงในช่อง “กำหนดส่งคืน” ของบัตรยืม และหลักฐานที่เรียงตามวันที่มีไว้ใช้ติดตามทวงถาม

บัตรยืมหนังสือมี 7 ช่อง (ข้อ 63 แบบที่ 24)

63.1 รายการชื่อเรื่องของหนังสือที่ขอยืม พร้อมรหัสของหนังสือนั้น
63.2 ผู้ยืมชื่อบุคคล ตำแหน่ง หรือส่วนราชการที่ยืม
63.3 ผู้รับผู้รับหนังสือลงลายมือชื่อ วงเล็บชื่อ และตำแหน่ง
63.4–63.5 วันยืม และกำหนดส่งคืนวัน เดือน ปีที่ยืม และวัน เดือน ปีที่จะส่งคืน
63.6–63.7 ผู้ส่งคืน และวันส่งคืนผู้ส่งคืนลงลายมือชื่อ และลงวัน เดือน ปีที่ส่งคืนจริง
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) คำถามเรื่องการยืมมักให้สถานการณ์แล้วถามว่าใครยืมได้หรือใครอนุญาต ให้ถามตัวเองสองข้อ ข้อแรก ผู้ยืมเป็นคนในส่วนราชการเดียวกัน คนจากส่วนราชการอื่น หรือบุคคลภายนอก ข้อสอง ถ้าเป็นบุคคลภายนอก เขาขอ “ยืม” หรือขอเพียง “ดูหรือคัดลอก” ส่วนบัตรยืมหนังสือ ข้อ 88 บอกหน้าที่ไว้ตรง ๆ ว่าใช้เป็น “หลักฐานแทนหนังสือที่ให้ยืมไป”
งานสืบสวนของสถานีตำรวจขอยืมแฟ้มหนังสือที่งานธุรการส่งเก็บแล้ว และหัวหน้าที่มีอำนาจอนุญาตแล้ว ตามระเบียบงานสารบรรณ ระยะเวลาที่ยืมได้กำหนดอย่างไร
6 · การทำลายออกบ่อย ต้องอ่าน

ทำลายต้องผ่านหลายด่าน

การทำลายอยู่ในข้อ 66–70 ยังเป็นถ้อยคำเดิมของปี 2526 ยกเว้นข้อ 67 วรรคหนึ่ง (องค์ประกอบคณะกรรมการ) ที่ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2560 แก้ใหม่

ขั้นตอนการทำลายหนังสือ (ข้อ 66–70)

ข้อ 66สำรวจหนังสือที่ครบอายุ ทำบัญชีหนังสือขอทำลายเจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบการเก็บ สำรวจทั้งที่เก็บเองและที่ฝากไว้
ภายใน 60 วัน หลังจากวันสิ้นปีปฏิทิน
ข้อ 67หัวหน้าส่วนราชการระดับกรมแต่งตั้งคณะกรรมการทำลายหนังสือประธานกรรมการ และกรรมการอีกอย่างน้อยสองคน
มติถือเสียงข้างมาก ผู้ไม่เห็นด้วยทำบันทึกความเห็นแย้ง
ข้อ 68คณะกรรมการพิจารณาตามบัญชีควรทำลาย กากบาท (×) ในช่อง “การพิจารณา” · ไม่ควรทำลาย ลงว่าขยายเวลาเก็บถึงเมื่อใด แล้วแก้ตรากำหนดเก็บ
เสนอรายงานผลพร้อมความเห็นแย้ง (ถ้ามี)
ข้อ 69หัวหน้าส่วนราชการระดับกรมสั่งการยังไม่ควรทำลาย ให้เก็บไว้ถึงงวดหน้า · ควรทำลาย ส่งบัญชีให้กองจดหมายเหตุแห่งชาติพิจารณาก่อน
เว้นแต่ประเภทที่ทำความตกลงกับกรมศิลปากรไว้แล้ว ไม่ต้องส่ง
ข้อ 70กองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร พิจารณาอาจให้ขยายเวลาเก็บ เก็บตลอดไป หรือส่งไปเก็บที่หอจดหมายเหตุ
เห็นชอบ หรือไม่แจ้งภายใน 60 วัน นับแต่วันที่ส่งเรื่อง ถือว่าเห็นชอบ
ข้อ 68.5คณะกรรมการควบคุมการทำลายเผา หรือวิธีอื่นที่ทำให้อ่านเป็นเรื่องไม่ได้ แล้วทำบันทึกลงนามร่วมกันเสนอผู้มีอำนาจอนุมัติทราบ
ถ้าประธานกรรมการปฏิบัติหน้าที่ไม่ได้ ให้กรรมการที่มาประชุมเลือกกรรมการคนหนึ่งทำหน้าที่ประธาน (ข้อ 67 วรรคสอง)
ใครเป็นกรรมการได้ (ข้อ 67 วรรคหนึ่ง ปัจจุบัน) ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2560 ให้แต่งตั้งโดยปกติจาก “ข้าราชการพลเรือนหรือพนักงานส่วนท้องถิ่น ประเภทวิชาการ ระดับปฏิบัติการ หรือประเภททั่วไป ระดับชำนาญงาน ขึ้นไป หรือเจ้าหน้าที่ของรัฐอื่นที่เทียบเท่า” ถ้อยคำเดิมปี 2526 คือ “ข้าราชการตั้งแต่ระดับ 3 หรือเทียบเท่าขึ้นไป” ซึ่งใช้ไม่ได้แล้ว
ตัวอย่างโจทย์: คณะกรรมการทำลายหนังสือกากบาทในบัญชีเสร็จแล้วหลายรายการ เจ้าหน้าที่ถามว่า “เอาไปเผาได้เลยไหม”
คิด 1กากบาทของคณะกรรมการเป็นแค่ความเห็น ข้อ 68.4 ให้เสนอรายงานผลต่อหัวหน้าส่วนราชการระดับกรมก่อน
คิด 2ข้อ 69 ถ้าหัวหน้าส่วนราชการระดับกรมเห็นว่าควรทำลาย ต้องส่งบัญชีให้กองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร พิจารณาก่อน เว้นแต่เป็นประเภทที่ตกลงกับกรมศิลปากรไว้แล้ว
คิด 3เมื่อหอจดหมายเหตุเห็นชอบ หรือไม่แจ้งภายใน 60 วัน คณะกรรมการจึงควบคุมการทำลายตามข้อ 68.5
คำตอบ: ยังเผาไม่ได้ ต้องผ่านหัวหน้าส่วนราชการระดับกรม และโดยปกติผ่านหอจดหมายเหตุก่อน
กับดัก: คิดว่าคณะกรรมการอนุมัติเองได้เพราะเป็นคนกากบาท หน้าที่ของคณะกรรมการคือพิจารณา เสนอ และควบคุมการทำลาย ไม่ใช่สั่งการ
7 · แบบพิมพ์ และเรื่องเบ็ดเตล็ดอ่านถ้ามีเวลา

แบบที่ 12 ถึง 25 เรียงตามชีวิตของหนังสือ

ข้อสอบบางข้อถามว่า (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม) “บัตรยืมหนังสือ” หรือ “บัญชีหนังสือขอทำลาย” ใช้ทำอะไร แบบพิมพ์ที่ใช้ในบทนี้มีเลขแบบที่ 12–25 เรียงตามชีวิตของหนังสือ คือ รับ (12–13) ส่ง (14–17) ค้นหา (18) เก็บ (19–23) ยืม (24) และทำลาย (25) ชื่อ หน้าที่ และขนาดของแต่ละแบบรวมไว้ในตารางของบทที่ 3 ของหัวข้อนี้

บัตรตรวจค้น (แบบที่ 18) เป็นของที่ส่วนราชการ “จะจัดให้มีก็ได้” เพื่อความสะดวกในการค้นหาหนังสือรับและหนังสือส่ง (ข้อ 50) ไม่ใช่ของบังคับ

ข้อความทางโทรศัพท์และวิทยุ (ข้อ 29 วรรคสาม–สี่) การส่งข้อความทางเครื่องมือสื่อสาร เช่น โทรศัพท์ วิทยุสื่อสาร วิทยุกระจายเสียง ให้ผู้รับปฏิบัติเช่นเดียวกับได้รับหนังสือ ถ้าจำเป็นต้องยืนยันเป็นหนังสือ ให้ทำหนังสือยืนยันตามไปทันที ถ้าข้อความไม่มีหลักฐานปรากฏชัดแจ้ง ให้ทั้งผู้ส่งและผู้รับบันทึกข้อความไว้เป็นหลักฐาน และถ้าส่งหรือเก็บข้อความนั้นไว้ในระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ให้ถือว่าบันทึกเป็นหลักฐานแล้ว
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผล
สลับ 300 กับ 150 dpi · ไฟล์ที่ส่งทางอีเมลต้องเป็น PDF ไม่น้อยกว่า 300 dpi (ภาคผนวก 7 ข้อ 4.3) ส่วนไฟล์ที่เก็บสำรองข้อมูลและที่ส่งหอจดหมายเหตุใช้ไม่น้อยกว่า 150 dpi (ข้อ 89/4) วิธีจำ: ไฟล์ที่ออกไปหาคนอื่นต้องคมกว่า
ตอบ 25 ปี หรือคิดว่า 20 ปีคืออายุการเก็บ · ตัวเลข 25 ปีเป็นของข้อ 58 ก่อนฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548 ปัจจุบันคือ 20 ปี และเป็นจุดส่งมอบให้หอจดหมายเหตุ ไม่ใช่อายุการเก็บ อายุการเก็บโดยปกติคือไม่น้อยกว่า 10 ปี ตามข้อ 57
คิดว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์เก็บ 10 ปี · ข้อ 89/5 บอกว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ไม่มีอายุการเก็บ โดยปกติเก็บไว้ตลอดไป ตัวเลข 10 ปีในข้อนี้เป็นเงื่อนไขที่หัวหน้าส่วนราชการใช้สั่งลบเป็นข้อยกเว้นเท่านั้น
ตั้งชื่อไฟล์ด้วยขีดกลาง หรือสลับลำดับ · ลำดับคือ ปี_รหัสโรมันกับเลขประจำ_เลขทะเบียนส่ง และใช้ขีดล่าง (_) เท่านั้น เช่น 2564_OPM0913_56.pdf ไฟล์สิ่งที่ส่งมาด้วยเติม _1 _2 ต่อท้าย ไม่ใช่ขึ้นต้นด้วยรหัสหน่วย และไม่ใช้ขีดกลาง (-)
8 · เช็กความเข้าใจ

ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ

หนังสือจากที่ว่าการอำเภอส่งมาถึงงานธุรการของสถานีตำรวจ เจ้าหน้าที่จะประทับตรารับหนังสือ ข้อใดทำได้ถูกต้อง
หน่วยงานในสำนักงานตำรวจแห่งชาติส่งหนังสือทางอีเมลในปี 2569 เลขประจำของส่วนราชการเจ้าของเรื่อง (สมมุติ) คือ 0012 เลขทะเบียนหนังสือส่งคือ 87 และมีสิ่งที่ส่งมาด้วยแยกเป็นอีกไฟล์หนึ่ง ไฟล์สิ่งที่ส่งมาด้วยต้องตั้งชื่ออย่างไร
ชาวบ้านคนหนึ่งขอยืมหนังสือที่กองบังคับการส่งเก็บแล้วกลับไปอ่านที่บ้าน ตามระเบียบงานสารบรรณข้อใดถูกต้อง
กองบังคับการแห่งหนึ่งส่งบัญชีหนังสือขอทำลายให้กองจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร พิจารณาเมื่อ 1 เม.ย. จนถึง 15 มิ.ย. ก็ยังไม่ได้รับแจ้งใด ๆ ข้อใดถูกต้อง
สถานีตำรวจให้เจ้าหน้าที่นำหนังสือไปส่งที่ที่ว่าการอำเภอด้วยตนเอง โดยแนบใบรับหนังสือติดซองไป เมื่อได้ใบรับที่ผู้รับลงชื่อแล้วกลับมา ต้องทำอย่างไรกับใบรับนั้น
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองถ้าเพื่อนถามว่า “10 ปี 20 ปี กับเก็บตลอดไป ในระเบียบงานสารบรรณ ต่างกันอย่างไร” ลองตอบใน 3 ประโยค
แบบทดสอบท้ายบท10 ข้อ ทำได้ 8 ข้อขึ้นไปถือว่าผ่าน และปลดล็อกบทถัดไปในแผน ข้อที่ตอบผิดจะกลับมาให้ทบทวนในอีกไม่กี่วัน พร้อมคำอธิบายเดิมเริ่มทำ 10 ข้อเปิดหน้าสรุปของหัวข้อนี้