รู้ว่าหนังสือภายนอกและหนังสือภายในมีส่วนอะไรบ้าง อ่านเลขที่หนังสือและหนังสือเวียนให้ออก ระบุชั้นความเร็วให้ถูกสีและขนาด รู้ว่าระเบียบงานสารบรรณพูดถึงชั้นความลับไว้แค่ไหน แล้วเลือกตรา กระดาษ ซอง และคำขึ้นต้น–ลงท้ายให้ถูกก่อนส่งหนังสือออกจากสถานีตำรวจ
ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ
บทที่ 1 ของหัวข้อนี้ช่วยให้เลือกได้ว่าเรื่องหนึ่งควรเป็นหนังสือชนิดไหน บทนี้ต่อจากนั้น คือลงมือทำหนังสือให้ถูกแบบ ตั้งแต่หัวกระดาษ เลขที่ ชั้นความเร็ว คำขึ้นต้น ไปจนถึงเลือกซองที่จะใส่
งานธุรการในสถานีตำรวจหรือกองบังคับการทำเรื่องเหล่านี้ทุกวัน เช่น พิมพ์หนังสือขอข้อมูลถึงบริษัทเอกชน ประทับคำว่า “ด่วนที่สุด” ลงบนหนังสือเชิญประชุม หรือพับหนังสือใส่ซองส่งไปรษณีย์ ทุกขั้นมีข้อกำหนดในระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ที่แก้ไขแล้ว
ข้อ 11 ให้หนังสือภายนอกทำตามแบบที่ 1 บนกระดาษตราครุฑ และกรอกรายการ 11.1 ถึง 11.14 ส่วนข้อ 12 ให้หนังสือภายในทำตามแบบที่ 2 บนกระดาษบันทึกข้อความ มีรายการ 12.1 ถึง 12.7 หนังสือภายในจึงสั้นกว่า เพราะเป็นแบบพิธีน้อยกว่า
หัวกระดาษหนังสือภายนอกตามแบบที่ 1 จำง่าย ๆ ว่า “ที่” อยู่ซ้าย ครุฑอยู่กลาง ส่วนราชการเจ้าของหนังสืออยู่ขวา แล้ววัน เดือน ปีอยู่ใต้ครุฑค่อนไปทางขวา
| ข้อ | รายการ | กรอกอะไร |
|---|---|---|
| 11.1 | ที่ | รหัสตัวพยัญชนะและเลขประจำของเจ้าของเรื่อง ทับเลขทะเบียนหนังสือส่ง |
| 11.2 | ส่วนราชการเจ้าของหนังสือ | ชื่อส่วนราชการ และโดยปกติลงที่ตั้งด้วย |
| 11.3 | วัน เดือน ปี | ตัวเลขวันที่ ชื่อเต็มของเดือน ตัวเลขปีพุทธศักราช |
| 11.4 | เรื่อง | ใจความสั้นที่สุด หนังสือต่อเนื่องโดยปกติใช้เรื่องเดิม |
| 11.5 | คำขึ้นต้น | ตามฐานะผู้รับ (ภาคผนวก 2) แล้วลงตำแหน่งผู้รับ |
| 11.6 | อ้างถึง (ถ้ามี) | อ้างหนังสือฉบับสุดท้ายเพียงฉบับเดียว |
| 11.7 | สิ่งที่ส่งมาด้วย (ถ้ามี) | ชื่อสิ่งที่แนบ ถ้าไม่อยู่ซองเดียวกันให้บอกว่าส่งทางใด |
| 11.8 | ข้อความ | สาระสำคัญให้ชัดเจน หลายประเด็นแยกเป็นข้อ |
| 11.9 | คำลงท้าย | ตามฐานะผู้รับ (ภาคผนวก 2) |
| 11.10 | ลงชื่อ | ลายมือชื่อ และพิมพ์ชื่อเต็มไว้ใต้ลายมือชื่อ |
| 11.11 | ตำแหน่ง | ตำแหน่งของเจ้าของหนังสือ |
| 11.12 | ส่วนราชการเจ้าของเรื่อง | หน่วยที่รับผิดชอบเรื่อง (ดูตารางถัดไป) |
| 11.13 | โทร. | หมายเลขโทรศัพท์ และเลขภายใน (ถ้ามี) |
| 11.14 | สำเนาส่ง (ถ้ามี) | ชื่อผู้ที่ได้รับสำเนา เมื่ออยากให้ผู้รับรู้ว่าส่งสำเนาให้ใครแล้ว |
รายการที่มีคำว่า “(ถ้ามี)” คือ อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย และสำเนาส่ง ไม่มีเรื่องเหล่านี้ก็ไม่ต้องใส่ ส่วนการอ้างถึงให้ลงชื่อส่วนราชการเจ้าของหนังสือ เลขที่หนังสือ และวัน เดือน ปีพุทธศักราชของหนังสือนั้น ถ้ามีเรื่องอื่นที่เป็นสาระสำคัญต้องนำมาพิจารณา จึงอ้างฉบับอื่นเพิ่มได้
| ประเด็น | ภายนอก (ข้อ 11) | ภายใน (ข้อ 12) |
|---|---|---|
| กระดาษ | ตราครุฑ | บันทึกข้อความ |
| บรรทัดแรก | “ที่” อยู่ซ้าย ใต้ชั้นความเร็ว | “ส่วนราชการ” แล้วตามด้วย “ที่” และ “วันที่” |
| อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย | มีหัวข้อแยก | ไม่มีหัวข้อแยก ให้ระบุไว้ในข้อความ |
| คำลงท้าย | มี | ไม่มีรายการคำลงท้าย |
| ลงชื่อ ตำแหน่ง | ข้อ 11.10–11.11 | ใช้ข้อ 11.10–11.11 โดยอนุโลม |
ข้อ 12 ยังยอมให้กระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดใดกำหนดแบบการเขียนหนังสือภายในเฉพาะของตัวเองได้ ตำรวจก็มีกติกาบันทึกข้อความของตัวเองในลักษณะที่ 54 ซึ่งอยู่ในบทที่ 5 ของหัวข้อนี้
| ผู้ออกหนังสือ | ภายนอก (11.12) | ภายใน (12.1) |
|---|---|---|
| ระดับกระทรวง ทบวง | กรม และ กอง | กรม และ กอง |
| ระดับกรม | กองเท่านั้น | กรม และ กอง |
| ต่ำกว่ากรม | กองเท่านั้น | กองเท่านั้น |
แถวที่ต่างกันคือระดับกรม หนังสือภายนอกเขียนว่า “ระดับกรมลงมา” ให้ลงเพียงระดับกองหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบ แต่หนังสือภายในเขียนว่า “ระดับกรมขึ้นไป” ให้ลงทั้งระดับกรมและกอง
ช่อง “ที่” ของหนังสือภายนอก หนังสือภายใน และหนังสือประทับตรา ใช้หลักเดียวกัน คือรหัสตัวพยัญชนะสองตัว + เลขประจำของเจ้าของเรื่องสี่ตัว ตามภาคผนวก 1 แล้วทับเลขทะเบียนหนังสือส่ง ตัวอักษรสองตัวแทนกระทรวง ทบวง ส่วนราชการที่ไม่สังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวง หรือทบวง หรือจังหวัด เช่น สำนักนายกรัฐมนตรี ใช้ นร และจังหวัดกระบี่ใช้ กบ
สำนักงานตำรวจแห่งชาติใช้รหัส “ตช” ซึ่งลักษณะที่ 54 บทที่ 7 ระบุว่าสำนักนายกรัฐมนตรีกำหนดให้ ส่วนเลขประจำของหน่วยงานตำรวจแต่ละหน่วยอยู่ในบทที่ 6 ของหัวข้อนี้
| ราชการ | สองตัวแรก | สองตัวหลัง |
|---|---|---|
| ส่วนกลาง | ส่วนราชการระดับกรม (ไม่สังกัดกระทรวง ทบวง ใช้ 00) | สำนัก กอง หรือที่มีฐานะเทียบกอง |
| ส่วนภูมิภาค | อำเภอ (01 โดยปกติคืออำเภอเมือง ขึ้นกับจังหวัดโดยตรงใช้ 00) | หน่วยงานส่วนภูมิภาคที่สังกัดจังหวัดหรืออำเภอ |
ตัวอย่างในภาคผนวก 1: กองกลาง สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี คือ นร 1201 สำนักงานเลขานุการกรม สำนักงานตรวจเงินแผ่นดิน คือ ตผ 0001 (00 เพราะไม่สังกัดกระทรวง) สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดกระบี่ คือ กบ 0032 และสำนักงานศึกษาธิการอำเภอเมืองกระบี่ คือ กบ 0132
ข้อ 28 เรียกหนังสือกลุ่มนี้ว่า “หนังสือที่ต้องปฏิบัติให้เร็วกว่าปกติ” และแบ่งเป็น 3 ประเภท แต่ละชั้นนิยามด้วยสิ่งที่เจ้าหน้าที่ต้องทำ ไม่ได้กำหนดเป็นจำนวนชั่วโมง
ระบุชั้นความเร็วด้วยตัวอักษรสีแดง ขนาดไม่เล็กกว่าตัวพิมพ์โป้ง 32 พอยท์ ให้เห็นได้ชัด ทั้งบนหนังสือและบนซอง ตามแบบที่ 1 แบบที่ 2 แบบที่ 3 และแบบที่ 15 ท้ายระเบียบ ในแบบหนังสือภายนอก ชั้นความเร็วอยู่มุมบนซ้าย เหนือคำว่า “ที่”
ชั้นความลับ ต่างออกไป ความหมายของแต่ละชั้นและวิธีกำหนดชั้นไม่ได้อยู่ในระเบียบงานสารบรรณ ข้อ 5 (แก้ไขโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548) กำหนดว่า ถ้ากฎหมาย ระเบียบว่าด้วยการรักษาความปลอดภัยแห่งชาติ หรือระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ กำหนดวิธีปฏิบัติไว้เป็นอย่างอื่น ให้ถือปฏิบัติตามกฎหมายหรือระเบียบนั้น บทนี้จึงสอนเฉพาะเท่าที่ระเบียบงานสารบรรณเขียนไว้ ตามรายการข้างล่าง
| เรื่อง | ระเบียบงานสารบรรณว่า | ที่มา |
|---|---|---|
| ที่ในแบบหนังสือ | “ชั้นความลับ (ถ้ามี)” อยู่กึ่งกลางด้านบนและด้านล่างของหนังสือ | แบบที่ 1 และ 2 |
| ลับที่สุด | ยกเว้นจากหลักให้ติดต่อด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ต้องใช้เอกสาร | ข้อ 29 (ฉบับที่ 4) |
| ลับ และลับมาก | รับส่งด้วยระบบได้ โดยผู้ที่ได้รับแต่งตั้งให้เข้าถึงเอกสารลับแต่ละระดับ ผ่านระบบการรักษาความปลอดภัย | ข้อ 35, 41 วรรคสอง (ฉบับที่ 2) |
| อายุการเก็บ | หนังสือที่ต้องสงวนเป็นความลับ ให้ปฏิบัติตามกฎหมายหรือระเบียบที่ว่าด้วยเรื่องนั้น | ข้อ 57.1, 58.1 (ฉบับที่ 2) |
ชื่อชั้นที่ปรากฏในระเบียบงานสารบรรณมีสามชื่อ คือ ลับ ลับมาก และลับที่สุด ส่วนสีและขนาดตัวอักษรของชั้นความลับ ระเบียบงานสารบรรณไม่ได้กำหนด ตัวอักษรสีแดง 32 พอยท์ในข้อ 28 เป็นของชั้นความเร็วเท่านั้น
หมวด 4 ของระเบียบชื่อว่า มาตรฐานตรา แบบพิมพ์ และซอง (ข้อ 71–89) เป็นตัวเลขล้วน ให้จำเป็นคู่ ๆ ครุฑมี 2 ขนาด คือ 3 เซนติเมตร กับ 1.5 เซนติเมตร ตัวใหญ่ใช้กับกระดาษตราครุฑและตราชื่อส่วนราชการ (ข้อ 72 ให้ตราชื่อส่วนราชการล้อมครุฑ 3 ซม.) ตัวเล็กใช้กับบันทึกข้อความและซอง
บทนี้สอนเฉพาะตัวเลขที่ออกบ่อยของหมวด 4 (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม) ตารางรวมทั้งหมวด เช่น ตรารับหนังสือ ตรากำหนดเก็บ และขนาดของแบบพิมพ์งานทะเบียน อยู่ในบทที่ 3 ของหัวข้อนี้
| สิ่งของ | ขนาด | ลักษณะ |
|---|---|---|
| ตราครุฑ (ข้อ 71) | สูง 3 ซม. และ 1.5 ซม. | ตามแบบที่ 26 |
| ตราชื่อส่วนราชการ (ข้อ 72) | วงกลมซ้อน วงนอก 4.5 วงใน 3.5 ซม. | ครุฑ 3 ซม. อยู่กลาง ชื่อส่วนราชการอยู่ขอบล่าง |
| กระดาษ (ข้อ 74.1) | เอ 4 · เอ 5 · เอ 8 | ปอนด์ขาว 60 กรัมต่อตารางเมตร |
| กระดาษตราครุฑ (ข้อ 75) | เอ 4 | ครุฑ 3 ซม. หมึกดำหรือครุฑดุน กึ่งกลางส่วนบน |
| กระดาษบันทึกข้อความ (ข้อ 76) | เอ 4 หรือ เอ 5 | ครุฑ 1.5 ซม. หมึกดำ มุมบนด้านซ้าย |
ขนาดกระดาษตามข้อ 74.1 คือ เอ 4 = 210 × 297 มม. เอ 5 = 148 × 210 มม. และเอ 8 = 52 × 74 มม. ตัวอย่างการใช้เอ 8 คือใบรับหนังสือ (ข้อ 81.2) ส่วนตราชื่อส่วนราชการของหน่วยที่ติดต่อกับต่างประเทศ จะเพิ่มชื่อภาษาต่างประเทศก็ได้ โดยให้อักษรไทยอยู่ขอบบน อักษรโรมันอยู่ขอบล่าง
| ซอง | ขนาด (มม.) | ใส่กระดาษตราครุฑ |
|---|---|---|
| ซี 4 | 229 × 324 | ไม่ต้องพับ (มีชนิดธรรมดาและขยายข้าง) |
| ซี 5 | 162 × 229 | พับ 2 |
| ซี 6 | 114 × 162 | พับ 4 |
| ดีแอล | 110 × 220 | พับ 3 |
ซองโดยปกติใช้กระดาษสีขาวหรือสีน้ำตาล หนัก 80 กรัมต่อตารางเมตร เว้นแต่ซองซี 4 ใช้กระดาษ 120 กรัมต่อตารางเมตร และให้พิมพ์ครุฑ 1.5 ซม. ด้วยหมึกสีดำที่มุมบนด้านซ้ายของซอง วิธีจำของเรา: ซี 4 ใหญ่สุดจึงไม่ต้องพับ ซี 5 กับซี 6 ยิ่งเลขมากซองยิ่งเล็ก ต้องพับมากขึ้น (2 แล้ว 4) ส่วนดีแอลเป็นซองยาวที่เหลือ คือพับ 3
ข้อ 11.5 และ 11.9 ให้ใช้คำขึ้นต้นและคำลงท้ายตามฐานะของผู้รับหนังสือ ตามตารางในภาคผนวก 2 และข้อ 33 ให้ใช้สรรพนามตามตารางเดียวกัน หมายเหตุท้ายตารางบอกว่า ถ้าหนังสือมีถึงผู้รับโดยระบุตำแหน่ง ให้ใช้คำตามตำแหน่งนั้น
ผู้รับที่งานในสถานีตำรวจเจอบ่อยมีสามกลุ่ม ดูตารางนี้แล้วจำเป็นคู่
| ผู้รับ | คำขึ้นต้น | คำลงท้าย |
|---|---|---|
| ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานรัฐสภา ประธานสภาผู้แทนราษฎร ประธานวุฒิสภา ประธานศาลฎีกา ประธานศาลรัฐธรรมนูญ ประธานศาลปกครองสูงสุด ประธานกรรมการการเลือกตั้ง ประธานกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ประธานกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ ประธานกรรมการตรวจเงินแผ่นดิน ประธานผู้ตรวจการแผ่นดินหรือผู้ตรวจการแผ่นดิน อัยการสูงสุด รัฐบุรุษ | กราบเรียน | ขอแสดงความนับถืออย่างยิ่ง |
| บุคคลธรรมดาอื่นนอกจากกลุ่มข้างบน เช่น ผู้ว่าราชการจังหวัด ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ ประชาชน | เรียน | ขอแสดงความนับถือ |
| พระภิกษุสงฆ์ทั่วไป | นมัสการ | ขอนมัสการด้วยความเคารพ |
คำที่ใช้จ่าหน้าซองใช้คำเดียวกับคำขึ้นต้น คือ กราบเรียน เรียน หรือนมัสการ รายชื่อกลุ่ม “กราบเรียน” ในแถวแรกเป็นภาคผนวก 2 ฉบับปัจจุบันที่แสดงในเอกสารประกอบการบรรยายของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี (พ.ศ. 2561) ส่วนภาคผนวก 2 ฉบับ พ.ศ. 2526 เดิมมีเพียง 7 ตำแหน่ง (ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานรัฐสภา ประธานสภาผู้แทนราษฎร ประธานวุฒิสภา ประธานศาลฎีกา รัฐบุรุษ) ตารางปี 2561 ยังมีประธานสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ประธานสภาปฏิรูปแห่งชาติ และประธานสภาขับเคลื่อนการปฏิรูปประเทศ ซึ่งปัจจุบันไม่มีองค์กรเหล่านี้แล้ว จึงไม่ได้ใส่ไว้
ภาคผนวก 2 แบ่งผู้รับเป็นสามกลุ่ม คือ 1 พระราชวงศ์ 2 พระภิกษุ และ 3 บุคคลธรรมดา กลุ่มที่ 3 อยู่ในส่วนก่อนหน้าแล้ว ส่วนนี้สรุปกลุ่มที่ 1 และ 2 ไว้ให้เห็นภาพ ข้อสอบนาน ๆ จะถามสักครั้ง (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม)
| ผู้รับ | คำขึ้นต้น | คำลงท้าย |
|---|---|---|
| สมเด็จพระสังฆราชเจ้า | ขอประทานกราบทูล | ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม |
| สมเด็จพระสังฆราช | กราบทูล | ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด |
| สมเด็จพระราชาคณะ รองสมเด็จพระราชาคณะ | นมัสการ | ขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างยิ่ง |
| พระราชาคณะ | นมัสการ | ขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างสูง |
| พระภิกษุสงฆ์ทั่วไป | นมัสการ | ขอนมัสการด้วยความเคารพ |
สามแถวล่างใช้ “นมัสการ” เหมือนกัน ต่างกันที่คำลงท้าย: อย่างยิ่ง อย่างสูง และเฉย ๆ ไล่จากสมณศักดิ์สูงลงมา