แผน 12 วัน · วันที่ 4บทที่ 2 จาก 6 ในหัวข้อนี้
~28 นาที
งานสารบรรณ

รูปแบบหนังสือ ชั้นความเร็ว ชั้นความลับ และการเตรียมส่ง

รู้ว่าหนังสือภายนอกและหนังสือภายในมีส่วนอะไรบ้าง อ่านเลขที่หนังสือและหนังสือเวียนให้ออก ระบุชั้นความเร็วให้ถูกสีและขนาด รู้ว่าระเบียบงานสารบรรณพูดถึงชั้นความลับไว้แค่ไหน แล้วเลือกตรา กระดาษ ซอง และคำขึ้นต้น–ลงท้ายให้ถูกก่อนส่งหนังสือออกจากสถานีตำรวจ

ออกบ่อย ต้องอ่านป้ายระดับความสำคัญเป็นการประเมินของเรา จากขอบเขตวิชาตามประกาศและสัดส่วนหัวข้อในชุดข้อสอบเสมือนจริง ไม่ใช่ข้อมูลจากผู้ออกข้อสอบ

1 · ทำไมต้องรู้เรื่องนี้ออกบ่อย ต้องอ่าน

เลือกชนิดหนังสือได้แล้ว ต่อไปคือเขียนให้ถูกแบบ

บทที่ 1 ของหัวข้อนี้ช่วยให้เลือกได้ว่าเรื่องหนึ่งควรเป็นหนังสือชนิดไหน บทนี้ต่อจากนั้น คือลงมือทำหนังสือให้ถูกแบบ ตั้งแต่หัวกระดาษ เลขที่ ชั้นความเร็ว คำขึ้นต้น ไปจนถึงเลือกซองที่จะใส่

งานธุรการในสถานีตำรวจหรือกองบังคับการทำเรื่องเหล่านี้ทุกวัน เช่น พิมพ์หนังสือขอข้อมูลถึงบริษัทเอกชน ประทับคำว่า “ด่วนที่สุด” ลงบนหนังสือเชิญประชุม หรือพับหนังสือใส่ซองส่งไปรษณีย์ ทุกขั้นมีข้อกำหนดในระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ที่แก้ไขแล้ว

ข้อสอบถามแบบนี้ เรื่องในบทนี้เป็นตัวเลขและคำเฉพาะเกือบทั้งหมด ข้อสอบจึงมักถามตรง ๆ แต่ต้องแม่น (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม) เช่น ครุฑสูงกี่เซนติเมตร ชั้นความเร็วพิมพ์สีอะไร ขนาดเท่าไร หนังสือเวียนเติมอักษรอะไร ซองขนาดไหนใส่กระดาษพับกี่ทบ และหนังสือถึงนายกรัฐมนตรีใช้คำขึ้นต้น–ลงท้ายคู่ไหน อีกแบบคือให้ตัวอย่างเลขที่หนังสือมาแล้วถามว่าแต่ละส่วนหมายถึงอะไร
ตัวบท ณ ระเบียบฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564ทุกข้อในบทนี้สอนตามระเบียบงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 ที่แก้ไขแล้วถึงฉบับที่ 4 ส่วนระเบียบของตำรวจ (ลักษณะที่ 54) ข้อมูลตามฉบับปรับปรุงถึงฉบับที่ 21
2 · ส่วนต่าง ๆ ของหนังสือออกบ่อย ต้องอ่าน

หนังสือภายนอกมี 14 รายการ หนังสือภายในมี 7

ข้อ 11 ให้หนังสือภายนอกทำตามแบบที่ 1 บนกระดาษตราครุฑ และกรอกรายการ 11.1 ถึง 11.14 ส่วนข้อ 12 ให้หนังสือภายในทำตามแบบที่ 2 บนกระดาษบันทึกข้อความ มีรายการ 12.1 ถึง 12.7 หนังสือภายในจึงสั้นกว่า เพราะเป็นแบบพิธีน้อยกว่า

หัวกระดาษหนังสือภายนอกตามแบบที่ 1 จำง่าย ๆ ว่า “ที่” อยู่ซ้าย ครุฑอยู่กลาง ส่วนราชการเจ้าของหนังสืออยู่ขวา แล้ววัน เดือน ปีอยู่ใต้ครุฑค่อนไปทางขวา

หนังสือภายนอก 14 รายการ (ข้อ 11)

ข้อรายการกรอกอะไร
11.1ที่รหัสตัวพยัญชนะและเลขประจำของเจ้าของเรื่อง ทับเลขทะเบียนหนังสือส่ง
11.2ส่วนราชการเจ้าของหนังสือชื่อส่วนราชการ และโดยปกติลงที่ตั้งด้วย
11.3วัน เดือน ปีตัวเลขวันที่ ชื่อเต็มของเดือน ตัวเลขปีพุทธศักราช
11.4เรื่องใจความสั้นที่สุด หนังสือต่อเนื่องโดยปกติใช้เรื่องเดิม
11.5คำขึ้นต้นตามฐานะผู้รับ (ภาคผนวก 2) แล้วลงตำแหน่งผู้รับ
11.6อ้างถึง (ถ้ามี)อ้างหนังสือฉบับสุดท้ายเพียงฉบับเดียว
11.7สิ่งที่ส่งมาด้วย (ถ้ามี)ชื่อสิ่งที่แนบ ถ้าไม่อยู่ซองเดียวกันให้บอกว่าส่งทางใด
11.8ข้อความสาระสำคัญให้ชัดเจน หลายประเด็นแยกเป็นข้อ
11.9คำลงท้ายตามฐานะผู้รับ (ภาคผนวก 2)
11.10ลงชื่อลายมือชื่อ และพิมพ์ชื่อเต็มไว้ใต้ลายมือชื่อ
11.11ตำแหน่งตำแหน่งของเจ้าของหนังสือ
11.12ส่วนราชการเจ้าของเรื่องหน่วยที่รับผิดชอบเรื่อง (ดูตารางถัดไป)
11.13โทร.หมายเลขโทรศัพท์ และเลขภายใน (ถ้ามี)
11.14สำเนาส่ง (ถ้ามี)ชื่อผู้ที่ได้รับสำเนา เมื่ออยากให้ผู้รับรู้ว่าส่งสำเนาให้ใครแล้ว

รายการที่มีคำว่า “(ถ้ามี)” คือ อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วย และสำเนาส่ง ไม่มีเรื่องเหล่านี้ก็ไม่ต้องใส่ ส่วนการอ้างถึงให้ลงชื่อส่วนราชการเจ้าของหนังสือ เลขที่หนังสือ และวัน เดือน ปีพุทธศักราชของหนังสือนั้น ถ้ามีเรื่องอื่นที่เป็นสาระสำคัญต้องนำมาพิจารณา จึงอ้างฉบับอื่นเพิ่มได้

หนังสือภายนอก กับ หนังสือภายใน ต่างกันตรงไหน

ประเด็นภายนอก (ข้อ 11)ภายใน (ข้อ 12)
กระดาษตราครุฑบันทึกข้อความ
บรรทัดแรก“ที่” อยู่ซ้าย ใต้ชั้นความเร็ว“ส่วนราชการ” แล้วตามด้วย “ที่” และ “วันที่”
อ้างถึง สิ่งที่ส่งมาด้วยมีหัวข้อแยกไม่มีหัวข้อแยก ให้ระบุไว้ในข้อความ
คำลงท้ายมีไม่มีรายการคำลงท้าย
ลงชื่อ ตำแหน่งข้อ 11.10–11.11ใช้ข้อ 11.10–11.11 โดยอนุโลม

ข้อ 12 ยังยอมให้กระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดใดกำหนดแบบการเขียนหนังสือภายในเฉพาะของตัวเองได้ ตำรวจก็มีกติกาบันทึกข้อความของตัวเองในลักษณะที่ 54 ซึ่งอยู่ในบทที่ 5 ของหัวข้อนี้

ลงชื่อส่วนราชการเจ้าของเรื่องระดับไหน

ผู้ออกหนังสือภายนอก (11.12)ภายใน (12.1)
ระดับกระทรวง ทบวงกรม และ กองกรม และ กอง
ระดับกรมกองเท่านั้นกรม และ กอง
ต่ำกว่ากรมกองเท่านั้นกองเท่านั้น

แถวที่ต่างกันคือระดับกรม หนังสือภายนอกเขียนว่า “ระดับกรมลงมา” ให้ลงเพียงระดับกองหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบ แต่หนังสือภายในเขียนว่า “ระดับกรมขึ้นไป” ให้ลงทั้งระดับกรมและกอง

ข้าราชการตำรวจลงชื่ออย่างไร ภาคผนวก 3 ให้พิมพ์ชื่อเต็มใต้ลายมือชื่อ โดยปกติใช้คำนำนามว่า นาย นาง นางสาว และถ้าเจ้าของลายมือชื่อมียศที่ต้องใช้ประกอบชื่อ ให้พิมพ์คำเต็มของยศไว้หน้าลายมือชื่อ และพิมพ์ชื่อเต็มไว้ใต้ลายมือชื่อ ส่วนตำแหน่ง ถ้าผู้ลงชื่อไม่ใช่เจ้าของหนังสือโดยตรง ให้ลงตำแหน่งของผู้ลงชื่อ และในกรณีที่ลงชื่อแทน ภาคผนวก 3 ให้ใช้คำที่กฎหมายกำหนด คือ ปฏิบัติหน้าที่แทน รักษาราชการแทน รักษาการแทน ปฏิบัติราชการแทน รักษาการในตำแหน่ง หรือทำการแทน แล้วแต่กรณี ถ้าไม่มีกฎหมายกำหนดให้ใช้คำว่า แทน แล้วลงตำแหน่งของเจ้าของหนังสือต่อท้ายคำนั้น
ตัวอย่างโจทย์: งานธุรการทำหนังสือภายในเชิญหน่วยงานในสังกัดเข้าร่วมประชุม และต้องแนบกำหนดการไปด้วย จะเขียนเรื่องเอกสารแนบไว้ที่ไหน
คิด 1หนังสือภายในทำตามข้อ 12 ซึ่งมีเพียง 7 รายการ คือ ส่วนราชการ ที่ วันที่ เรื่อง คำขึ้นต้น ข้อความ และลงชื่อกับตำแหน่ง ไม่มีรายการ “สิ่งที่ส่งมาด้วย”
คิด 2ข้อ 12.6 บอกไว้ว่า ในกรณีที่มีการอ้างถึงหนังสือที่เคยติดต่อกัน หรือมีสิ่งที่ส่งมาด้วย ให้ระบุไว้ในข้อความ
คำตอบ: เขียนไว้ในส่วนข้อความ ไม่ต้องตั้งหัวข้อ “สิ่งที่ส่งมาด้วย” แยก
กับดัก: ติดภาพหนังสือภายนอก แล้วเพิ่มหัวข้อ “อ้างถึง” และ “สิ่งที่ส่งมาด้วย” ใต้คำขึ้นต้น หัวข้อแยกแบบนั้นเป็นของหนังสือภายนอก (ข้อ 11.6–11.7)
3 · เลขที่หนังสือ และหนังสือเวียนออกบ่อย ต้องอ่าน

อ่านเลขที่หนังสือทีละท่อน

ช่อง “ที่” ของหนังสือภายนอก หนังสือภายใน และหนังสือประทับตรา ใช้หลักเดียวกัน คือรหัสตัวพยัญชนะสองตัว + เลขประจำของเจ้าของเรื่องสี่ตัว ตามภาคผนวก 1 แล้วทับเลขทะเบียนหนังสือส่ง ตัวอักษรสองตัวแทนกระทรวง ทบวง ส่วนราชการที่ไม่สังกัดสำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวง หรือทบวง หรือจังหวัด เช่น สำนักนายกรัฐมนตรี ใช้ นร และจังหวัดกระบี่ใช้ กบ

สำนักงานตำรวจแห่งชาติใช้รหัส “ตช” ซึ่งลักษณะที่ 54 บทที่ 7 ระบุว่าสำนักนายกรัฐมนตรีกำหนดให้ ส่วนเลขประจำของหน่วยงานตำรวจแต่ละหน่วยอยู่ในบทที่ 6 ของหัวข้อนี้

เลขประจำสี่ตัว หมายถึงอะไร (ภาคผนวก 1)

ราชการสองตัวแรกสองตัวหลัง
ส่วนกลางส่วนราชการระดับกรม (ไม่สังกัดกระทรวง ทบวง ใช้ 00)สำนัก กอง หรือที่มีฐานะเทียบกอง
ส่วนภูมิภาคอำเภอ (01 โดยปกติคืออำเภอเมือง ขึ้นกับจังหวัดโดยตรงใช้ 00)หน่วยงานส่วนภูมิภาคที่สังกัดจังหวัดหรืออำเภอ

ตัวอย่างในภาคผนวก 1: กองกลาง สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี คือ นร 1201 สำนักงานเลขานุการกรม สำนักงานตรวจเงินแผ่นดิน คือ ตผ 0001 (00 เพราะไม่สังกัดกระทรวง) สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดกระบี่ คือ กบ 0032 และสำนักงานศึกษาธิการอำเภอเมืองกระบี่ คือ กบ 0132

หนังสือเวียน (ข้อ 32)

คืออะไรหนังสือที่มีถึงผู้รับเป็นจำนวนมาก และมีใจความอย่างเดียวกัน
เลขที่ให้เพิ่มรหัสตัวพยัญชนะ ว หน้าเลขทะเบียนหนังสือส่ง จึงอยู่หลังเครื่องหมายทับ เช่น ที่ กบ 0132/ว 45 (ตัวอย่างสมมติ)
นับเลขอย่างไรเลือกได้อย่างหนึ่ง คือ ตั้งเป็นเลขที่หนังสือเวียนโดยเฉพาะ เริ่มจากเลข 1 เรียงไปจนสิ้นปีปฏิทิน หรือใช้เลขที่ของหนังสือทั่วไปตามแบบหนังสือภายนอก
ผู้รับต้องทำอะไรถ้าเห็นว่าหน่วยงานหรือบุคคลในบังคับบัญชาต้องรู้ด้วย ผู้รับมีหน้าที่ทำสำเนาหรือจัดส่งต่อให้โดยเร็ว
ตัวอย่างโจทย์: หนังสือฉบับหนึ่งมีเลขที่ “ที่ กบ 0132/ว 45” แต่ละท่อนหมายถึงอะไร
คิด 1กบ เป็นรหัสตัวพยัญชนะของจังหวัดกระบี่ จึงเป็นหนังสือของราชการส่วนภูมิภาค
คิด 2ราชการส่วนภูมิภาคอ่านเลขสี่ตัวว่า สองตัวแรกคืออำเภอ (01 คืออำเภอเมือง) สองตัวหลังคือหน่วยงาน (32 คือศึกษาธิการ)
คิด 3หลังเครื่องหมายทับมี ว นำหน้า แปลว่าเป็นหนังสือเวียน และ 45 คือเลขทะเบียนหนังสือส่ง
คำตอบ: หนังสือเวียนเลข 45 ของสำนักงานศึกษาธิการอำเภอเมืองกระบี่
กับดัก: อ่านเลขสี่ตัวด้วยกติกาของส่วนกลาง แล้วตอบว่า 01 คือส่วนราชการระดับกรม ให้ดูรหัสสองตัวก่อนว่าเป็นกระทรวงหรือจังหวัด อีกกับดักคือคิดว่า ว หมายถึงชั้นความเร็ว ซึ่งไม่เกี่ยวกัน
4 · ชั้นความเร็ว และชั้นความลับออกบ่อย ต้องอ่าน

ด่วนแค่ไหน พิมพ์ตัวแดง ลับแค่ไหน ดูอีกระเบียบ

ข้อ 28 เรียกหนังสือกลุ่มนี้ว่า “หนังสือที่ต้องปฏิบัติให้เร็วกว่าปกติ” และแบ่งเป็น 3 ประเภท แต่ละชั้นนิยามด้วยสิ่งที่เจ้าหน้าที่ต้องทำ ไม่ได้กำหนดเป็นจำนวนชั่วโมง

28.1ด่วนที่สุดให้เจ้าหน้าที่ปฏิบัติในทันทีที่ได้รับหนังสือนั้น
28.2ด่วนมากให้เจ้าหน้าที่ปฏิบัติโดยเร็ว
28.3ด่วนให้เจ้าหน้าที่ปฏิบัติเร็วกว่าปกติ เท่าที่จะทำได้

ระบุชั้นความเร็วด้วยตัวอักษรสีแดง ขนาดไม่เล็กกว่าตัวพิมพ์โป้ง 32 พอยท์ ให้เห็นได้ชัด ทั้งบนหนังสือและบนซอง ตามแบบที่ 1 แบบที่ 2 แบบที่ 3 และแบบที่ 15 ท้ายระเบียบ ในแบบหนังสือภายนอก ชั้นความเร็วอยู่มุมบนซ้าย เหนือคำว่า “ที่”

สองเรื่องที่มักถามต่อจากชั้นความเร็ว (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม)

ด่วนภายใน (ข้อ 28 วรรคสาม)ใช้เมื่อต้องการให้หนังสือส่งถึงผู้รับภายในเวลาที่กำหนด ให้ระบุคำว่า ด่วนภายใน แล้วลงวัน เดือน ปี และกำหนดเวลาที่ต้องการให้ถึง เจ้าหน้าที่ต้องส่งถึงผู้รับที่ระบุบนหน้าซองภายในเวลานั้น ด่วนภายในไม่ใช่ชั้นที่ 4 เพราะข้อ 28 แบ่งไว้ 3 ประเภทเท่านั้น
ส่งทางอีเมลอีเมลไม่มีซองให้พิมพ์ตัวแดง ภาคผนวก 7 ของระเบียบฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 จึงให้ระบุชั้นความเร็วในชื่อเรื่องของอีเมล ตามด้วยเครื่องหมายทวิภาค (:) แล้วจึงต่อด้วยชื่อเรื่อง เช่น “ด่วนที่สุด : ขอเชิญประชุม…”

ชั้นความลับ ต่างออกไป ความหมายของแต่ละชั้นและวิธีกำหนดชั้นไม่ได้อยู่ในระเบียบงานสารบรรณ ข้อ 5 (แก้ไขโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2548) กำหนดว่า ถ้ากฎหมาย ระเบียบว่าด้วยการรักษาความปลอดภัยแห่งชาติ หรือระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ กำหนดวิธีปฏิบัติไว้เป็นอย่างอื่น ให้ถือปฏิบัติตามกฎหมายหรือระเบียบนั้น บทนี้จึงสอนเฉพาะเท่าที่ระเบียบงานสารบรรณเขียนไว้ ตามรายการข้างล่าง

ชั้นความลับ เท่าที่ระเบียบงานสารบรรณพูดถึง

เรื่องระเบียบงานสารบรรณว่าที่มา
ที่ในแบบหนังสือ“ชั้นความลับ (ถ้ามี)” อยู่กึ่งกลางด้านบนและด้านล่างของหนังสือแบบที่ 1 และ 2
ลับที่สุดยกเว้นจากหลักให้ติดต่อด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ ต้องใช้เอกสารข้อ 29 (ฉบับที่ 4)
ลับ และลับมากรับส่งด้วยระบบได้ โดยผู้ที่ได้รับแต่งตั้งให้เข้าถึงเอกสารลับแต่ละระดับ ผ่านระบบการรักษาความปลอดภัยข้อ 35, 41 วรรคสอง (ฉบับที่ 2)
อายุการเก็บหนังสือที่ต้องสงวนเป็นความลับ ให้ปฏิบัติตามกฎหมายหรือระเบียบที่ว่าด้วยเรื่องนั้นข้อ 57.1, 58.1 (ฉบับที่ 2)

ชื่อชั้นที่ปรากฏในระเบียบงานสารบรรณมีสามชื่อ คือ ลับ ลับมาก และลับที่สุด ส่วนสีและขนาดตัวอักษรของชั้นความลับ ระเบียบงานสารบรรณไม่ได้กำหนด ตัวอักษรสีแดง 32 พอยท์ในข้อ 28 เป็นของชั้นความเร็วเท่านั้น

ถ้าหนังสือลับที่สุดเข้ามาทางอีเมล ภาคผนวก 7 ของฉบับที่ 4 ให้ติดต่อผู้ส่งเพื่อแจ้งว่าหนังสือนั้นไม่อาจส่งและรับด้วยวิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ได้ ขอให้ส่งใหม่เป็นเอกสาร เมื่อแจ้งแล้วให้เจ้าหน้าที่ของหน่วยงานสารบรรณกลางลบอีเมลนั้นทิ้งทันที ส่วนการส่งหนังสือชั้นลับและลับมากทางระบบ ภาคผนวก 6 ให้ผู้ส่งผ่านระบบการรักษาความปลอดภัยที่เข้ารหัสข้อมูลได้ เพื่อไม่ให้ผู้ไม่ได้รับอนุญาตอ่านได้
ตัวอย่างโจทย์: สถานีตำรวจต้องการให้หนังสือเชิญประชุมไปถึงอำเภอก่อน 15.00 น. ของวันที่ 20 ควรระบุชั้นความเร็วอย่างไร
คิด 1โจทย์ไม่ได้บอกว่าผู้รับต้องลงมือทำเร็วแค่ไหน แต่บอกเวลาที่หนังสือต้องไปถึง ซึ่งตรงกับข้อ 28 วรรคสาม
คิด 2วรรคสามให้ระบุคำว่า ด่วนภายใน แล้วลงวัน เดือน ปี และกำหนดเวลาที่ต้องการให้ถึงผู้รับ
คำตอบ: ระบุ “ด่วนภายใน” พร้อมวัน เดือน ปี และเวลา 15.00 น.
กับดัก: เลือก “ด่วนที่สุด” เพราะรู้สึกว่าเร่งที่สุด ด่วนที่สุดบอกว่าผู้รับต้องปฏิบัติทันที แต่ไม่ได้บอกเวลาที่หนังสือต้องไปถึง
5 · ตรา กระดาษ ซอง และการเตรียมส่งออกบ่อย ต้องอ่าน

ตัวเลขชุดนี้ออกสอบเกือบทุกชุด (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม)

หมวด 4 ของระเบียบชื่อว่า มาตรฐานตรา แบบพิมพ์ และซอง (ข้อ 71–89) เป็นตัวเลขล้วน ให้จำเป็นคู่ ๆ ครุฑมี 2 ขนาด คือ 3 เซนติเมตร กับ 1.5 เซนติเมตร ตัวใหญ่ใช้กับกระดาษตราครุฑและตราชื่อส่วนราชการ (ข้อ 72 ให้ตราชื่อส่วนราชการล้อมครุฑ 3 ซม.) ตัวเล็กใช้กับบันทึกข้อความและซอง

บทนี้สอนเฉพาะตัวเลขที่ออกบ่อยของหมวด 4 (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม) ตารางรวมทั้งหมวด เช่น ตรารับหนังสือ ตรากำหนดเก็บ และขนาดของแบบพิมพ์งานทะเบียน อยู่ในบทที่ 3 ของหัวข้อนี้

ตราและกระดาษ

สิ่งของขนาดลักษณะ
ตราครุฑ (ข้อ 71)สูง 3 ซม. และ 1.5 ซม.ตามแบบที่ 26
ตราชื่อส่วนราชการ (ข้อ 72)วงกลมซ้อน วงนอก 4.5 วงใน 3.5 ซม.ครุฑ 3 ซม. อยู่กลาง ชื่อส่วนราชการอยู่ขอบล่าง
กระดาษ (ข้อ 74.1)เอ 4 · เอ 5 · เอ 8ปอนด์ขาว 60 กรัมต่อตารางเมตร
กระดาษตราครุฑ (ข้อ 75)เอ 4ครุฑ 3 ซม. หมึกดำหรือครุฑดุน กึ่งกลางส่วนบน
กระดาษบันทึกข้อความ (ข้อ 76)เอ 4 หรือ เอ 5ครุฑ 1.5 ซม. หมึกดำ มุมบนด้านซ้าย

ขนาดกระดาษตามข้อ 74.1 คือ เอ 4 = 210 × 297 มม. เอ 5 = 148 × 210 มม. และเอ 8 = 52 × 74 มม. ตัวอย่างการใช้เอ 8 คือใบรับหนังสือ (ข้อ 81.2) ส่วนตราชื่อส่วนราชการของหน่วยที่ติดต่อกับต่างประเทศ จะเพิ่มชื่อภาษาต่างประเทศก็ได้ โดยให้อักษรไทยอยู่ขอบบน อักษรโรมันอยู่ขอบล่าง

ซองหนังสือ (ข้อ 74.2 และ 77)

ซองขนาด (มม.)ใส่กระดาษตราครุฑ
ซี 4229 × 324ไม่ต้องพับ (มีชนิดธรรมดาและขยายข้าง)
ซี 5162 × 229พับ 2
ซี 6114 × 162พับ 4
ดีแอล110 × 220พับ 3

ซองโดยปกติใช้กระดาษสีขาวหรือสีน้ำตาล หนัก 80 กรัมต่อตารางเมตร เว้นแต่ซองซี 4 ใช้กระดาษ 120 กรัมต่อตารางเมตร และให้พิมพ์ครุฑ 1.5 ซม. ด้วยหมึกสีดำที่มุมบนด้านซ้ายของซอง วิธีจำของเรา: ซี 4 ใหญ่สุดจึงไม่ต้องพับ ซี 5 กับซี 6 ยิ่งเลขมากซองยิ่งเล็ก ต้องพับมากขึ้น (2 แล้ว 4) ส่วนดีแอลเป็นซองยาวที่เหลือ คือพับ 3

ก่อนหนังสือออกจากหน่วย

ตรวจแล้วปิดผนึก (ข้อ 44)ก่อนบรรจุซอง เจ้าหน้าที่ของหน่วยงานสารบรรณกลางตรวจความเรียบร้อยของหนังสือและสิ่งที่ส่งไปด้วยอีกครั้ง แล้วปิดผนึก หนังสือที่ไม่มีความสำคัญมากนัก จะพับแล้วยึดด้วยแถบกาว กาว เย็บด้วยลวด หรือวิธีอื่นแทนการใส่ซองก็ได้
จ่าหน้าซอง (ข้อ 45)ทำตามแบบที่ 15 หนังสือที่มีชั้นความเร็วต้องพิมพ์ชั้นความเร็วบนซองตามข้อ 28 ด้วย และถ้าไม่ใช้สมุดส่งหนังสือ ให้แนบใบรับหนังสือติดซองไป
หนังสือภาษาต่างประเทศ (ข้อ 34)ใช้กระดาษตราครุฑ ภาษาอังกฤษทำตามแบบในภาคผนวก 4 (สรุปไว้ในบทที่ 3 ของหัวข้อนี้) ภาษาอื่นให้เป็นไปตามประเพณีนิยม
ตัวอย่างโจทย์: เจ้าหน้าที่พับหนังสือกระดาษตราครุฑเป็น 3 ทบ ควรใช้ซองขนาดใด และต้องพิมพ์อะไรบนซองถ้าหนังสือเป็นชั้นด่วนมาก
คิด 1ข้อ 77 จับคู่ซองกับการพับ: ซี 4 ไม่พับ ซี 5 พับ 2 ซี 6 พับ 4 และดีแอลพับ 3
คิด 2ข้อ 28 ให้ระบุชั้นความเร็วทั้งบนหนังสือและบนซอง ด้วยตัวอักษรสีแดงไม่เล็กกว่า 32 พอยท์ และข้อ 45 ก็ส่งกลับมาที่ข้อ 28
คำตอบ: ใช้ซองดีแอล และพิมพ์คำว่า “ด่วนมาก” สีแดง ขนาดไม่เล็กกว่า 32 พอยท์ บนซองด้วย
กับดัก: ตอบซี 5 เพราะจำว่า “พับแล้วใช้ซี 5” ซี 5 คือพับ 2 ส่วนพับ 3 ต้องเป็นดีแอล อีกกับดักคือพิมพ์ชั้นความเร็วไว้บนหนังสืออย่างเดียว
6 · คำขึ้นต้น และคำลงท้ายออกบ่อย ต้องอ่าน

จับคู่ให้ตรง: กราบเรียน คู่กับ อย่างยิ่ง

ข้อ 11.5 และ 11.9 ให้ใช้คำขึ้นต้นและคำลงท้ายตามฐานะของผู้รับหนังสือ ตามตารางในภาคผนวก 2 และข้อ 33 ให้ใช้สรรพนามตามตารางเดียวกัน หมายเหตุท้ายตารางบอกว่า ถ้าหนังสือมีถึงผู้รับโดยระบุตำแหน่ง ให้ใช้คำตามตำแหน่งนั้น

ผู้รับที่งานในสถานีตำรวจเจอบ่อยมีสามกลุ่ม ดูตารางนี้แล้วจำเป็นคู่

สามกลุ่มที่ใช้บ่อย (ภาคผนวก 2)

ผู้รับคำขึ้นต้นคำลงท้าย
ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานรัฐสภา ประธานสภาผู้แทนราษฎร ประธานวุฒิสภา ประธานศาลฎีกา ประธานศาลรัฐธรรมนูญ ประธานศาลปกครองสูงสุด ประธานกรรมการการเลือกตั้ง ประธานกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ประธานกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ ประธานกรรมการตรวจเงินแผ่นดิน ประธานผู้ตรวจการแผ่นดินหรือผู้ตรวจการแผ่นดิน อัยการสูงสุด รัฐบุรุษกราบเรียนขอแสดงความนับถืออย่างยิ่ง
บุคคลธรรมดาอื่นนอกจากกลุ่มข้างบน เช่น ผู้ว่าราชการจังหวัด ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ ประชาชนเรียนขอแสดงความนับถือ
พระภิกษุสงฆ์ทั่วไปนมัสการขอนมัสการด้วยความเคารพ

คำที่ใช้จ่าหน้าซองใช้คำเดียวกับคำขึ้นต้น คือ กราบเรียน เรียน หรือนมัสการ รายชื่อกลุ่ม “กราบเรียน” ในแถวแรกเป็นภาคผนวก 2 ฉบับปัจจุบันที่แสดงในเอกสารประกอบการบรรยายของสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี (พ.ศ. 2561) ส่วนภาคผนวก 2 ฉบับ พ.ศ. 2526 เดิมมีเพียง 7 ตำแหน่ง (ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานรัฐสภา ประธานสภาผู้แทนราษฎร ประธานวุฒิสภา ประธานศาลฎีกา รัฐบุรุษ) ตารางปี 2561 ยังมีประธานสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ประธานสภาปฏิรูปแห่งชาติ และประธานสภาขับเคลื่อนการปฏิรูปประเทศ ซึ่งปัจจุบันไม่มีองค์กรเหล่านี้แล้ว จึงไม่ได้ใส่ไว้

ตัวอย่างโจทย์: สถานีตำรวจมีหนังสือถึงผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ ต้องใช้คำขึ้นต้นและคำลงท้ายใด
คิด 1ผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติเป็นตำแหน่งสูง แต่ไม่อยู่ในรายชื่อกลุ่ม “กราบเรียน” ของภาคผนวก 2
คิด 2ผู้รับที่ไม่อยู่ในกลุ่ม 3.1 จัดเป็น “บุคคลธรรมดานอกจาก 3.1” ใช้คำขึ้นต้น เรียน และคำลงท้าย ขอแสดงความนับถือ
คำตอบ: เรียน … ขอแสดงความนับถือ
กับดัก: ใช้ “กราบเรียน” เพราะผู้รับเป็นผู้บังคับบัญชาระดับสูง ตารางไม่ได้ดูว่าใครใหญ่กว่าเรา แต่ดูว่าผู้รับอยู่ในรายชื่อหรือไม่ อีกกับดักคือจับคู่ผิด เช่น กราบเรียน คู่กับ ขอแสดงความนับถือ เฉย ๆ
7 · ตารางเต็ม ส่วนพระราชวงศ์และพระภิกษุอ่านถ้ามีเวลา

อ่านถ้ามีเวลา

ภาคผนวก 2 แบ่งผู้รับเป็นสามกลุ่ม คือ 1 พระราชวงศ์ 2 พระภิกษุ และ 3 บุคคลธรรมดา กลุ่มที่ 3 อยู่ในส่วนก่อนหน้าแล้ว ส่วนนี้สรุปกลุ่มที่ 1 และ 2 ไว้ให้เห็นภาพ ข้อสอบนาน ๆ จะถามสักครั้ง (การประเมินของเราจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่รวบรวม)

พระภิกษุ (ภาคผนวก 2 ข้อ 2)

ผู้รับคำขึ้นต้นคำลงท้าย
สมเด็จพระสังฆราชเจ้าขอประทานกราบทูลควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม
สมเด็จพระสังฆราชกราบทูลควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
สมเด็จพระราชาคณะ รองสมเด็จพระราชาคณะนมัสการขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างยิ่ง
พระราชาคณะนมัสการขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างสูง
พระภิกษุสงฆ์ทั่วไปนมัสการขอนมัสการด้วยความเคารพ

สามแถวล่างใช้ “นมัสการ” เหมือนกัน ต่างกันที่คำลงท้าย: อย่างยิ่ง อย่างสูง และเฉย ๆ ไล่จากสมณศักดิ์สูงลงมา

พระราชวงศ์ (ภาคผนวก 2 ข้อ 1 บางแถว)

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวคำขึ้นต้น “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม” คำลงท้าย “ควรมิควรแล้วแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ขอเดชะ”
สมเด็จเจ้าฟ้าคำขึ้นต้น “ขอพระราชทานกราบทูล” คำลงท้าย “ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม”
พระบรมวงศ์ชั้นพระองค์เจ้าคำขึ้นต้น “ขอประทานกราบทูล” คำลงท้าย “ควรมิควรแล้วแต่จะโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม”
พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าคำขึ้นต้น “ทูล” คำลงท้าย “แล้วแต่จะโปรด”
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผล
จำว่าชั้นความเร็วพิมพ์ 24 พอยท์ · ตัวเลข 24 พอยท์มีอยู่จริงในระเบียบ แต่เป็นขนาดของตรากำหนดเก็บหนังสือ (ข้อ 73) ชั้นความเร็วต้องเป็นตัวอักษรสีแดงไม่เล็กกว่า 32 พอยท์ ทั้งบนหนังสือและบนซอง (ข้อ 28)
นับด่วนภายในเป็นชั้นความเร็วชั้นที่ 4 · ข้อ 28 แบ่งไว้ 3 ประเภท คือ ด่วนที่สุด ด่วนมาก ด่วน ส่วนด่วนภายในอยู่ในวรรคสาม ใช้เมื่อต้องการกำหนดเวลาที่หนังสือต้องไปถึงผู้รับ
สลับขนาดครุฑ หรือสลับซอง · ครุฑสูง 3 ซม. ใช้กับกระดาษตราครุฑและตราชื่อส่วนราชการ (ข้อ 72 ให้ตราชื่อส่วนราชการล้อมครุฑขนาด 3 ซม.) ส่วนบันทึกข้อความและซองใช้ครุฑ 1.5 ซม. ที่มุมบนซ้าย ส่วนซอง ให้จำว่าพับ 3 คือดีแอล ไม่ใช่ซี 5 ซึ่งเป็นพับ 2
ใช้กติกาตัวแดง 32 พอยท์กับชั้นความลับ · ข้อ 28 พูดถึงชั้นความเร็วเท่านั้น ระเบียบงานสารบรรณไม่ได้กำหนดสีหรือขนาดตัวอักษรของชั้นความลับ และข้อ 5 ส่งเรื่องลับไปให้ระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ
8 · เช็กความเข้าใจ

ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ

งานธุรการของกองบังคับการแห่งหนึ่งร่างหนังสือภายในถึงสถานีตำรวจในสังกัด โดยอ้างหนังสือที่เคยมีไปก่อนหน้านี้และแนบแบบฟอร์มไปด้วย ข้อใดเขียนได้ถูกตามระเบียบงานสารบรรณ
สถานีตำรวจจะส่งหนังสือเชิญประชุมชั้น “ด่วนมาก” ทางไปรษณีย์ ข้อใดระบุชั้นความเร็วได้ถูกต้อง
หนังสือของส่วนราชการแห่งหนึ่งในจังหวัดกระบี่ลงเลขที่ว่า “ที่ กบ 0132/245” ตัวเลข 01 หมายถึงอะไร
ห้องธุรการเหลือซองขนาดซี 5 อยู่ชนิดเดียว ถ้าจะใช้ซองนี้ส่งหนังสือกระดาษตราครุฑให้ถูกตามมาตรฐานซอง ต้องพับหนังสืออย่างไร
สถานีตำรวจทำหนังสือสองฉบับ ฉบับแรกถึงนายกรัฐมนตรี ฉบับที่สองถึงผู้ว่าราชการจังหวัด ข้อใดใช้คำขึ้นต้น–คำลงท้ายถูกทั้งสองฉบับ
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองถ้าเพื่อนถามว่า “ชั้นความเร็วกับชั้นความลับ ระเบียบงานสารบรรณเขียนไว้ต่างกันอย่างไร” ลองตอบใน 3 ประโยค
แบบทดสอบท้ายบท10 ข้อ ทำได้ 8 ข้อขึ้นไปถือว่าผ่าน และปลดล็อกบทถัดไปในแผน ข้อที่ตอบผิดจะกลับมาให้ทบทวนในอีกไม่กี่วัน พร้อมคำอธิบายเดิมเริ่มทำ 10 ข้อเปิดหน้าสรุปของหัวข้อนี้