1 · บทนี้เรียนอะไรออกบ่อย ต้องอ่านข้อมูลคือวัตถุดิบ สารสนเทศคือสิ่งที่ใช้ตัดสินใจ
บทก่อนเรียนว่าข้อมูล (Data) เป็นหนึ่งใน 5 องค์ประกอบของระบบคอมพิวเตอร์ บทนี้ลงลึกเรื่องข้อมูล คือ ข้อมูลต่างจากสารสนเทศอย่างไร ข้อมูลเรียงเป็นชั้นอย่างไร สารสนเทศที่ดีต้องเป็นแบบไหน ประมวลผลได้กี่วิธี วัดขนาดด้วยหน่วยอะไร และเก็บเป็นไฟล์ชนิดใด
ลองนึกถึงสมุดทะเบียนรับหนังสือของสถานีตำรวจ แต่ละบรรทัดคือข้อมูลของหนังสือหนึ่งฉบับ ถ้านำทั้งเล่มมาสรุปว่าเดือนนี้รับหนังสือด่วนที่สุดกี่ฉบับ ผลสรุปนั้นคือสารสนเทศ
ความรู้ทั่วไปด้านคอมพิวเตอร์ เนื้อหาทั้งบทเป็นความรู้ทั่วไปด้านคอมพิวเตอร์ ไม่มีระเบียบหรือกฎหมายฉบับใดกำหนดไว้ จึงไม่มีเลขหน้าอ้างอิง เราเลือกเฉพาะข้อเท็จจริงมาตรฐานที่ตำราใช้ตรงกัน และบอกไว้ทุกครั้งที่ตำราแต่ละเล่มเขียนต่างกัน
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) โจทย์มักให้สถานการณ์สั้น ๆ แล้วถามว่าสิ่งนี้เป็นข้อมูลหรือสารสนเทศ ข้อมูลปฐมภูมิหรือทุติยภูมิ สารสนเทศนี้ขาดคุณสมบัติข้อใด หรือให้แปลงหน่วยความจุ และถามนามสกุลไฟล์
2 · ข้อมูลกับสารสนเทศออกบ่อย ต้องอ่านข้อมูลดิบ ผ่านการประมวลผล กลายเป็นสารสนเทศ
ข้อมูล (Data) คือข้อเท็จจริงดิบที่ยังไม่ผ่านการจัดการ เช่น ตัวเลข ข้อความ ภาพ เสียง สารสนเทศ (Information) คือข้อมูลที่ผ่านการประมวลผล เช่น จัดกลุ่ม เรียงลำดับ คำนวณ สรุป จนมีความหมายและนำไปใช้ตัดสินใจได้
สิ่งเดียวกันอาจเป็นข้อมูลหรือสารสนเทศก็ได้ ขึ้นกับว่าใช้ทำอะไร สรุปรายเดือนของสถานีเป็นสารสนเทศสำหรับผู้กำกับ แต่เมื่อส่งไปรวมเป็นสถิติทั้งจังหวัด ก็กลายเป็นข้อมูลนำเข้าของงานถัดไป
ข้อมูลกับสารสนเทศ
| ข้อมูล (Data) | สารสนเทศ (Information) |
|---|
| คืออะไร | ข้อเท็จจริงดิบ | ข้อมูลที่ประมวลผลแล้ว |
| ตัวอย่าง | รายการรับแจ้งความแต่ละเรื่อง | สรุปจำนวนคดีแยกตามประเภทต่อเดือน |
| อยู่ขั้นไหนของ IPOS | สิ่งที่นำเข้า (Input) | ผลลัพธ์ (Output) |
| ใช้ทำอะไร | เป็นวัตถุดิบ | ช่วยตัดสินใจ |
วิธีจำ: ถ้ามีคำว่า สรุป ร้อยละ เฉลี่ย แยกตาม หรือกราฟ มักเป็นสารสนเทศ ถ้าเป็นรายการทีละเรื่องทีละคนที่ยังไม่ได้จัดการ มักเป็นข้อมูล
ประเภทข้อมูล (แบ่งได้หลายแบบ ตัวอย่างที่พบบ่อย)
ข้อมูลตัวเลข (Numeric Data)ตัวเลขที่นำไปคำนวณได้ เช่น จำนวนเงินค่าปรับ จำนวนผู้มาติดต่อ กับดัก: เลขบัตรประชาชน เบอร์โทรศัพท์ รหัสไปรษณีย์ เป็นตัวเลขที่ใช้เป็นรหัส ไม่ได้นำไปบวกลบ จึงมักเก็บเป็นข้อความ
ข้อมูลตัวอักษร (Text Data)ตัวอักษรและข้อความ เช่น ชื่อ ที่อยู่ เรื่องของหนังสือ
ข้อมูลภาพ (Image Data)ภาพนิ่ง เช่น ภาพถ่ายที่เกิดเหตุ ภาพสแกนหนังสือ ลายนิ้วมือ
ข้อมูลเสียง (Audio Data)เสียงที่บันทึกไว้ เช่น เสียงบันทึกการประชุม ส่วนภาพเคลื่อนไหวพร้อมเสียง เช่น คลิปกล้องวงจรปิด เรียกข้อมูลวิดีโอ (Video Data)
ข้อมูลปฐมภูมิ (Primary Data) กับ ทุติยภูมิ (Secondary Data)แบ่งตามแหล่งที่มา ปฐมภูมิคือข้อมูลที่ผู้ใช้เก็บเองจากแหล่งโดยตรง เช่น สอบถามผู้มาติดต่อเอง ทุติยภูมิคือข้อมูลที่ผู้อื่นเก็บและเรียบเรียงไว้แล้ว เช่น รายงานสถิติที่หน่วยงานอื่นเผยแพร่
คุณสมบัติของสารสนเทศที่ดี (เช่น)
| คุณสมบัติ | ความหมาย | ถ้าขาดจะเป็นอย่างไร |
|---|
| ถูกต้อง (Accuracy) | ไม่ผิดพลาด ตรงกับความจริง | ตัวเลขคดีผิด วางแผนผิด |
| ทันเวลา (Timeliness) | ได้มาทันตอนที่ต้องใช้ | สรุปมาถึงหลังประชุมจบ |
| สมบูรณ์ (Completeness) | ครบถ้วน ไม่ขาดส่วนสำคัญ | ขาดข้อมูลของบางสายงาน |
| ชัดเจน (Clarity) | อ่านเข้าใจง่าย กระชับ | รายงานยาวจนหาประเด็นไม่เจอ |
| ตรงความต้องการ (Relevance) | ตรงกับเรื่องที่ผู้ใช้ต้องการ | ขอสถิติของสถานี แต่ได้ของทั้งจังหวัด |
| ตรวจสอบได้ (Verifiability) | ย้อนดูแหล่งที่มาได้ | ไม่รู้ว่าตัวเลขมาจากไหน |
ตำราแต่ละเล่มเรียกชื่อและนับจำนวนข้อต่างกันเล็กน้อย เช่น บางเล่มเพิ่ม “ความน่าเชื่อถือ” หรือรวมชัดเจนกับกระชับเป็นข้อเดียว ให้จำความหมายของแต่ละข้อไว้จับคู่กับสถานการณ์ ไม่ต้องจำว่ามีกี่ข้อ
งานธุรการบันทึกเวลามาถึงและเวลาได้รับบริการของผู้มาติดต่อแต่ละคนไว้ทั้งสัปดาห์ แล้วทำตาราง “เวลารอเฉลี่ยแยกตามวัน” เสนอสารวัตร สารวัตรจึงเพิ่มเจ้าหน้าที่ในวันจันทร์ ข้อใดคือข้อมูล และข้อใดคือสารสนเทศ
คิด 1เวลามาถึงและเวลาได้รับบริการของแต่ละคน เป็นรายการทีละคนที่ยังไม่ได้จัดการ จึงเป็นข้อมูล
คิด 2ตารางเวลารอเฉลี่ยแยกตามวัน ผ่านการคำนวณและจัดกลุ่มแล้ว และสารวัตรใช้ตัดสินใจได้ จึงเป็นสารสนเทศ
คำตอบ: เวลาของแต่ละคนคือข้อมูล ตารางเวลารอเฉลี่ยคือสารสนเทศ
กับดัก: อย่าตัดสินจากว่าเป็นตัวเลขหรือไม่ ทั้งสองอย่างเป็นตัวเลข ให้ดูว่าผ่านการประมวลผลจนใช้ตัดสินใจได้หรือยัง
3 · ลำดับชั้นของข้อมูล และวิธีประมวลผลออกบ่อย ต้องอ่านจากบิตเดียว จนเป็นฐานข้อมูลทั้งหน่วยงาน
ข้อมูลในคอมพิวเตอร์เรียงจากหน่วยเล็กไปใหญ่เป็นชั้น เรียกว่าลำดับชั้นของข้อมูล (Data Hierarchy) ชั้นที่เล็กกว่ารวมกันเป็นชั้นที่ใหญ่กว่า ตำราไทยใช้ทั้งชื่อไทยและทับศัพท์ เช่น เขตข้อมูลหรือฟิลด์ ระเบียนหรือเรคคอร์ด แฟ้มข้อมูลหรือไฟล์
1บิต (Bit)เลข 0 หรือ 1 หน่วยเล็กที่สุด
2ไบต์ (Byte) หรืออักขระ (Character)8 บิต ใช้แทนอักขระ 1 ตัว เช่น ตัวอักษร “ก” หรือเลข “5” (ตามรหัสแบบ 8 บิต)
3เขตข้อมูล (Field)อักขระหลายตัวรวมกันเป็นข้อมูลหนึ่งเรื่อง เช่น ช่อง “เรื่อง” หรือ “ลงวันที่”
4ระเบียน (Record)หลายเขตข้อมูลของสิ่งเดียวกัน เช่น ข้อมูลหนังสือ 1 ฉบับ ครบทุกช่อง
5แฟ้มข้อมูล (File)ระเบียนเรื่องเดียวกันหลายระเบียน เช่น ทะเบียนหนังสือรับทั้งปี
6ฐานข้อมูล (Database)หลายแฟ้มที่เกี่ยวข้องกันและเชื่อมกัน เช่น ทะเบียนรับ ทะเบียนส่ง และรายชื่อหน่วยงาน
วิธีจำ: บิต → ไบต์ → ฟิลด์ → เรคคอร์ด → ไฟล์ → ฐานข้อมูล ถ้านึกเป็นตาราง Excel ฟิลด์คือคอลัมน์ เรคคอร์ดคือแถว ไฟล์คือทั้งตาราง
ตัวอย่าง: แฟ้มทะเบียนหนังสือรับ
| เลขทะเบียนรับ | จาก | เรื่อง |
|---|
| 1250 | ภ.จว.ตัวอย่าง | ขอความร่วมมือจัดกำลัง |
| 1251 | สภ.ตัวอย่าง | ส่งสำเนาคำสั่ง |
แต่ละคอลัมน์ เช่น “เรื่อง” คือเขตข้อมูล แถวของเลข 1250 ทั้งแถวคือระเบียนหนึ่งระเบียน ตารางทั้งหมดคือแฟ้มข้อมูล ถ้านำแฟ้มนี้ไปเชื่อมกับแฟ้มทะเบียนส่งและแฟ้มรายชื่อหน่วยงาน จะเป็นฐานข้อมูล (ชื่อหน่วยในตารางเป็นตัวอย่างสมมติ)
วิธีประมวลผลสองแบบ
| แบบกลุ่ม (Batch Processing) | แบบทันที (Real-time / Online) |
|---|
| ทำงานอย่างไร | สะสมข้อมูลไว้เป็นชุด แล้วประมวลผลพร้อมกันตามรอบเวลา | ประมวลผลทันทีที่ข้อมูลเข้า ได้ผลเกือบทันที |
| ตัวอย่าง | คิดเงินเดือนเดือนละครั้ง สรุปสถิติคดีสิ้นเดือน | ถอนเงินตู้ ATM ตรวจรายชื่อบุคคลตามหมายจับขณะตั้งด่าน |
| เหมาะกับ | งานปริมาณมากที่รอได้ | งานที่ต้องได้คำตอบเดี๋ยวนั้น |
ตำราบางเล่มแยกแบบออนไลน์ (Online) กับแบบเวลาจริง (Real-time) ละเอียดกว่านี้ แต่ระดับข้อสอบให้ถามตัวเองข้อเดียว คือ รอสะสมเป็นรอบ (Batch) หรือทำทันทีที่ข้อมูลเข้า (Real-time)
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) โจทย์มักให้เรียงลำดับชั้นของข้อมูล ถามว่าแถวหรือคอลัมน์ในตารางเรียกว่าอะไร หรือให้ระบบงานมาแล้วถามว่าเป็นการประมวลผลแบบใด ตัวเลือกผิดมักสลับฟิลด์กับเรคคอร์ด
4 · หน่วยข้อมูลออกบ่อย ต้องอ่านบิต ไบต์ และการแปลง KB MB GB TB
บิต (bit) คือหน่วยเล็กที่สุด มีค่าได้สองแบบ คือ 0 หรือ 1 แปดบิตรวมกันเป็นหนึ่งไบต์ (Byte) ซึ่งพอใช้แทนตัวอักษรภาษาอังกฤษได้หนึ่งตัวในรหัส ASCII
ก่อนจะแปลงหน่วย ต้องรู้ว่ามีสองหลัก บทนี้ใช้หลักเลขฐานสอง คือ 1 KB = 1,024 ไบต์ ซึ่งจากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) ข้อสอบส่วนใหญ่ใช้หลักนี้ ถ้าโจทย์บอกหลักอื่นไว้ ให้ใช้ตามโจทย์
81 ไบต์ = 8 บิตหนึ่งไบต์มีรูปแบบได้ 2 ยกกำลัง 8 = 256 แบบ ความจุไฟล์ใช้ B ตัวใหญ่ (ไบต์) ส่วนความเร็วอินเทอร์เน็ตใช้ b ตัวเล็ก (บิตต่อวินาที เช่น Mbps)
1,0241 KB = 1,024 B · 1 MB = 1,024 KB · 1 GB = 1,024 MB · 1 TB = 1,024 GBลำดับจากเล็กไปใหญ่คือ K M G T P (กิโล เมกะ กิกะ เทระ เพตะ) 1,024 มาจาก 2 ยกกำลัง 10 ตัวอย่าง: 3 GB = 3 × 1,024 = 3,072 MB
1,000หลักทศนิยม: 1 kB = 1,000 ไบต์ผู้ผลิตไดรฟ์มักพิมพ์ความจุบนกล่องด้วยหลัก 1,000 ส่วนบางระบบ เช่น Windows แสดงด้วยหลัก 1,024 ไดรฟ์ 500 GB จึงแสดงในเครื่องราว 465 GB (500,000,000,000 ÷ 1,024³ ≈ 465.7) ไม่ได้แปลว่าไดรฟ์เสีย มาตรฐานสากลเขียนหน่วยฐานสองว่า KiB MiB GiB เพื่อไม่ให้สับสน
×÷ใหญ่ไปเล็ก ให้คูณ · เล็กไปใหญ่ ให้หารตัวอย่าง: 5,120 MB เป็น GB → 5,120 ÷ 1,024 = 5 GB วิธีตรวจ: หน่วยยิ่งใหญ่ ตัวเลขยิ่งเล็ก ถ้าแปลงไปหน่วยใหญ่แล้วตัวเลขโตขึ้น แปลว่าคำนวณผิดทาง
งานธุรการสแกนหนังสือราชการเป็นไฟล์ PDF ไฟล์ละ 1.5 MB จะเก็บลงแฟลชไดรฟ์ที่ว่าง 3 GB ได้กี่ไฟล์ (ใช้หลัก 1,024)
คิด 1ทำหน่วยให้ตรงกันก่อน 3 GB = 3 × 1,024 = 3,072 MB
คิด 2หารด้วยขนาดต่อไฟล์ 3,072 ÷ 1.5 = 2,048
คิด 3ถ้าหารไม่ลงตัว ให้ปัดลง เพราะไฟล์ที่ใส่ได้ไม่ครบเก็บไม่ได้
คำตอบ: 2,048 ไฟล์
กับดัก: ตัวเลือก “2,000 ไฟล์” ใช้หลัก 1,000 ทั้งที่โจทย์บอกให้ใช้ 1,024 ส่วน “2 ไฟล์” เอา 3 หาร 1.5 ตรง ๆ โดยไม่แปลงหน่วย
5 · ชนิดไฟล์และการบีบอัดออกบ่อย ต้องอ่านอ่านนามสกุลหลังจุดสุดท้าย
นามสกุลไฟล์ (File Extension) คือตัวอักษรหลังจุดในชื่อไฟล์ บอกว่าไฟล์เป็นชนิดใดและเปิดด้วยโปรแกรมอะไร
นามสกุลไฟล์ที่ควรรู้
| ชนิด | นามสกุล | จุดที่ต้องจำ |
|---|
| เอกสาร | .docx .pdf .txt | PDF หน้าตาคงที่ทุกเครื่อง txt ข้อความล้วน |
| ตาราง | .xlsx .csv | csv ข้อความคั่นด้วยจุลภาค ไม่เก็บสูตร |
| นำเสนอ | .pptx | สไลด์ของ PowerPoint |
| ภาพ | .jpg .png .gif .bmp | gif ทำภาพเคลื่อนไหวได้ bmp ไม่บีบอัด ไฟล์ใหญ่ |
| เสียง | .mp3 .wav | wav มักไม่บีบอัด จึงใหญ่กว่า |
| วิดีโอ | .mp4 .avi .mov | mp4 ใช้ทั่วไปที่สุด |
| บีบอัด | .zip .rar .7z | รวมหลายไฟล์และลดขนาด |
| โปรแกรม | .exe | สั่งทำงานได้บน Windows ระวังไฟล์แนบ |
นามสกุลที่ลงท้ายด้วย x เช่น .docx .xlsx .pptx เป็นรูปแบบตั้งแต่ Office 2007 เป็นต้นมา รูปแบบเก่าคือ .doc .xls .ppt นามสกุลจริงคือส่วนหลังจุดสุดท้าย ไฟล์ชื่อ รายงาน.pdf.exe จึงเป็นไฟล์โปรแกรม ไม่ใช่ PDF
การบีบอัดสองแบบ
| ไม่สูญเสีย (Lossless) | สูญเสีย (Lossy) |
|---|
| คลายกลับ | ได้ข้อมูลเดิมครบทุกบิต | รายละเอียดบางส่วนหายถาวร |
| ตัวอย่าง | .zip .png .flac | .jpg .mp3 .mp4 (ปกติบีบอัดแบบสูญเสีย) |
| เหมาะกับ | เอกสาร โปรแกรม ภาพที่ต้องคมทุกจุด | ภาพถ่าย เพลง วิดีโอ |
การบีบอัด (Compression) คือการลดขนาดไฟล์เพื่อเก็บหรือส่งได้สะดวก ไฟล์ .zip ต้องแตกไฟล์ (Extract) ก่อนจึงแก้ไขไฟล์ข้างในได้สะดวก ไฟล์ข้อความและไฟล์ที่ไม่บีบอัด เช่น .bmp หรือ .wav บีบอัดได้มาก แต่ไฟล์ที่บีบอัดมาแล้ว เช่น .jpg หรือ .mp4 เมื่อนำไป zip ซ้ำจะเล็กลงได้อีกไม่มาก
ข้อสอบถามแบบนี้ จากชุดข้อสอบเสมือนจริงที่เรารวบรวม (การประเมินของเรา) โจทย์มักถามว่านามสกุลใดเป็นไฟล์ภาพหรือไฟล์บีบอัด ไฟล์ใดบีบอัดแบบไม่สูญเสีย หรือให้แปลงหน่วยความจุ ให้อ่านนามสกุลหลังจุดสุดท้ายเสมอ และแปลงหน่วยให้ตรงกันก่อนคำนวณ
จุดที่คนพลาดบ่อย และเหตุผลคิดว่าตัวเลขทุกตัวเป็นสารสนเทศ · เกิดเพราะเห็นตัวเลขแล้วนึกว่ามีความหมายแล้ว วิธีแก้: ถามว่าผ่านการประมวลผล เช่น สรุป จัดกลุ่ม คำนวณ จนใช้ตัดสินใจได้หรือยัง ถ้ายังเป็นรายการทีละเรื่อง คือข้อมูล
สลับเขตข้อมูล (Field) กับระเบียน (Record) · เกิดเพราะชื่อไทยไม่ค่อยคุ้น วิธีแก้: นึกถึงตาราง ฟิลด์คือคอลัมน์หนึ่งช่อง เรคคอร์ดคือแถวหนึ่งแถวที่มีครบทุกฟิลด์ของสิ่งเดียวกัน
คำนวณข้ามหน่วยโดยไม่แปลงก่อน · เกิดเพราะรีบ เช่น เอา 3 GB หารด้วย 1.5 MB ได้ 2 วิธีแก้: แปลงเป็นหน่วยเดียวกันก่อนทุกครั้ง 3 GB = 3,072 MB แล้วจึงหาร และใช้หลัก 1,024 เว้นแต่โจทย์บอกเป็นอย่างอื่น
อ่านนามสกุลแรกแทนนามสกุลสุดท้าย · เกิดเพราะเห็น .pdf ก่อน วิธีแก้: นามสกุลจริงอยู่หลังจุดสุดท้ายเสมอ คำสั่ง.pdf.exe คือไฟล์โปรแกรม
เช็กความเข้าใจ
ตอบด้วยเหตุผล ไม่ใช่ความจำ
ภาพจากกล้องวงจรปิดถูกตัดเป็นคลิปละ 512 KB จะเก็บลงพื้นที่ที่ว่าง 1 GB ได้กี่คลิป (ใช้หลัก 1,024)
ต้องส่งภาพสแกนเอกสารหลักฐานหลายภาพที่เป็นไฟล์ .bmp ให้หน่วยอื่น โดยไฟล์ต้องเล็กลงแต่รายละเอียดของภาพต้องไม่หายแม้แต่จุดเดียว ควรทำอย่างไร
ในตารางทะเบียนรับหนังสือ ข้อมูลของหนังสือ 1 ฉบับ ซึ่งมีเลขทะเบียนรับ ที่ ลงวันที่ จาก ถึง และเรื่อง อยู่รวมกันในแถวเดียว เรียกว่าอะไร
ข้อใดเป็นการประมวลผลแบบกลุ่ม (Batch Processing)
ลองอธิบายด้วยคำพูดตัวเองอธิบายให้เพื่อนฟังใน 3 ประโยคว่า ทะเบียนรับหนังสือของสถานีเกี่ยวกับคำว่า เขตข้อมูล ระเบียน แฟ้มข้อมูล และสารสนเทศ อย่างไร